است کسی بگوید- که انسان حیوانی است که اجتماعی زندگی میکند. البته اگر این را به این نحو کلی بگوییم درست نیست چون حیوانی که اجتماعی زندگی کند منحصر به انسان نیست، حیوانات دیگر هم هستند، مگر اینکه بگوییم انسان حیوانی است که اجتماعی زندگی میکند به معنی اینکه زندگی اجتماعیاش دارای یک سلسله قوانین قراردادی است و تقسیم کار در آنجا به نحو قراردادی و به شکل خاص صورت میگیرد، که البته از مختصات انسان است.

ممکن است کسی بگوید انسان حیوانی است مسئول، یعنی قابلیت تکلیف و مسئولیت دارد، حیوانی است که میتوان او را مکلّف ساخت و وظیفهای بر عهده او گذاشت. این هم حرف درستی است.

بالاتر از این، میشود گفت که انسان موجودی است آزاد و مختار، چون قابلیت مسئولیت فرع بر آزادی و اختیار است.

اما میدانیم که مسئولیت فرع بر آزادی و اختیار است و آن نوع آزادی و اختیاری که در انسان هست فرع بر عقل و اندیشه داشتن یعنی یک نوع بلوغ فکری است؛ چون انسان به یک حدی از بلوغ فکری رسیده است میتواند اراده داشته باشد. قبلًا هم گفتهایم که اراده با میل فرق میکند.

انسان دارای ارادهای است که حاکم بر میلهای خودش است و به این دلیل مسئول است. ریشهها همه به همان قوّه عاقله برمیگردد.

انسان، موجودی ابزارساز

این آقایان به حساب خودشان در مابه الامتیاز انسان از حیوان یک حرف جدید پیدا کردهاند. حرف جدید این است که میگویند انسان حیوان ابزارساز است؛ یعنی آنچه که انسان را از حیوانها جدا میکند یعنی مایه اصلی- اسم نمیبرند بگویند فصل ممیز- و همان که در واقع میشود آن را فصل ممیز انسان نامید ابزارسازی انسان است، انسان موجودی است ابزارساز. البته این جمله را خود مارکس هم از بنیامین فرانکلین- که ظاهراً همان رئیس جمهور معروف آمریکاست- نقل میکند و دنبال حرف او را میگیرد. اینها وقتی میخواهند انسان را تعریف کنند میگویند به جای اینکه بگوییم انسان حیوانی است عاقل، انسان حیوانی است ناطق، میگوییم انسان حیوانی است ابزارساز. میدانید ابزارسازی همان قدرت فنی انسان است. اینجا حرف خیلی اساسی است. فن همین است که میتواند طبیعت را شکل و صورت بدهد، به نحو دلخواه خود طبیعت را بسازد.

تولید هم آخرش برمیگردد به عمل روی طبیعت و طبیعت را مطابق دلخواه خود درآوردن. پس این، حرف تازهای شد که انسان حیوانی است ابزارساز، حیوانی است فنّان، حیوانی است که قدرت فنی و قدرت ابزارسازی دارد.