بنابراین اگر ما خون و نژاد را عامل بدانیم- که صد درصد نمیتوانیم بگوییم عامل است؛ قطعاً اینطور نیست که فقط بعضی نژادها [در پیشبرد فرهنگ و تمدن مؤثر] هستند و نژادهای دیگر را بکلی باید نیمه حیوان حساب کرد؛ ولی اگر هم تفاوتی میان نژادها قائل باشیم- این عامل برمیگردد به تفاوت در محیطهای جغرافیایی، و مثل بوعلی از نظر طبی میگویند: «اساساً منطقههای معتدله مزاجها و ترکیبهای مادی و بدنی معتدلتری به وجود میآورد وترکیبهای معتدلتر بدنی روحهای معتدلتری به وجود میآورد» و این بعید نیست. پس این عامل برمیگردد به آن عامل.

ابتکار در انسان

بعد میرسیم به عامل شرایط اقتصادی و تولیدی. این عامل از یک طرف به همان عامل دانش و اختراع برمیگردد، ولی از طرف دیگر به یک نظریه خاص در مورد انسان برمیگردد؛ یعنی از یک نظر مربوط است به عامل دانش، و از نظر دیگر مربوط است به نظریه خاصی در مورد انسان. و آنچه که مربوط است به نظریه دانش و اختراع همین است که میگویند ابزار تولید- باز برگشتند به ابزار؛ بدیهی است ابزار اختراع بشر است- تدریجاً تکامل پیدا میکند. بسیار خوب، اولًا چرا خود بشر تکامل پیدا نمیکند؟ [یعنی چرا نمیگویید بشر تکامل پیدا میکند؟] چرا بشر از عهد حجر آمد به عهد مفرغ، از عهد مفرغ آمد به عهد آهن؟ به همان دلیل که دانش بشر پیش میرود، یعنی تجربیات بشر برای نسلهای بعد اندوخته میشود، و نیز به دلیل حس تکاملی که در بشر هست؛ یعنی انسان یک ابزار را که برای مقصد و هدفی میسازد، باز فکر میکند و از نیروی ابتکار خود استفاده مینماید. مارکسیستها همیشه به کار تکیه میکنند و به ابتکار کاری ندارند، میگویند انسان ابزارساز است و ابزار انسان ساز. این تا حدی درست است. انسان ابزار را میسازد، ولی سروکار داشتن انسان با ابزارها (یعنی عمل) خودش برای انسان تجربه است؛ تجربهای است که انسان با طبیعت و با ساخته خودش دارد، بدین معنی که انسان با طبیعتی سروکار دارد که ساخته خودش هم هست. همین تجربه و همین کار، انسان را میسازد. به عبارت دیگر تجربه، فکر انسان را بالا میبرد.

این مطلب تا اینجا درست است، ولی یک حساب دیگر هم هست: چرا فقط انسان اینجور است که اگر با ابزاری کار بکند، بعد ابزارش را پیش میبرد؟ ما حیوانهای دیگر هم داریم که با ابزار کار میکنند. پرستو هم میآید از خار و خاشاک برای خود لانه میسازد ولی چندین هزار سال است که لانه خود را به همین شکل درست کرده و یک ذره هم فرق نکرده است. زنبور عسل