یک مطلب دیگر در اینجا این است که (شاید آقایان هم باید روی این مطلب کار کنید) اصطلاحات خاصی در اینجا به کار برده میشود که لااقل در تعبیرات فارسی گاهی نامشخص است. حتی به نظر میرسد در ترجمه این کتاب بعضی اصطلاحات نامشخص است. من نمیدانم در اصل نامشخص بوده یا مترجم نتوانسته مشخص کند، چون گاهی حرفهایی درمیآید که با همدیگر سازگار نیست یعنی نمیتواند منطق یک صاحب اندیشه باشد. آن اصطلاحات این است: میگوییم ابزار تولید، نیروی تولیدی، وجه تولید، شیوه تولید، مناسبات تولیدی و دیگر مناسبات اجتماعی.

اینها را ما باید تعریف کنیم، تا تعریف نکنیم مطلب درست روشن نمیشود. بعضی از آنها تا حد زیادی روشن است. ابزار تولید اگر بگوییم، مقصود همین ابزارهایی است که وسیله تولید مواد اقتصادی است، وسیله تولید ثروت است. به عبارت دیگر، ابزار تولید ثروت. ابزارهای خیلی قدیمی را در نظر بگیریم. فرض کنید ابزار کشاورزی، مثلًا خیش. این دستگاه قدیمی که در کشاورزی بود خودش ابزار تولید بود. آن حیوان، گاو، اسب یا الاغی که از آن در کشاورزی استفاده میکردند باز ابزار تولید بود. در دوره قبل از کشاورزی، در دوره شکار، آن تیر و آن کمان و حتی آن سنگی که به وسیله آن احیاناً حیوان را شکار میکردند، آن شبکهای که با آن ماهی را از دریا شکار میکردند اینها ابزار تولید بود. تا میرسد به بیل مثلًا. بیل یکی از ابزار تولید [است،] یا وسایل دیگری که هست.

در عصر جدید ابزار تولید تکامل پیدا میکند. خود اینها مثال میزنند به آسیاب، اگرچه آسیاب [ابزار مصرف است.] اینها اغلب ابزار مصرف را با ابزار تولید یکی میگیرند. آسیاب یک وسیله تولید ثروت نیست، وسیله آماده کردن ثروتِ به دست آمده است برای مصرف کردن؛ چون اولًا ابزارها همه ابزارهای اقتصادی نیست، ثانیاً همه ابزارهای اقتصادی هم ابزار تولید نیست. فرض کنید قلم و دوات در قدیم، خودنویس و خودکار در جدید، اینها جزء ابزارهای زندگی هستند اما ابزار تولید نیستند، مستقیماً ثروت تولید نمیکنند. ابزار مصرفی هم همینطور است، مستقیماً ابزار تولید نیستند. اگر ما ابزار تولید را اینطور تعریف کنیم، بگوییم وسائلی که به آن وسیله انسان ثروتی بر ثروتهای بشر میافزاید، در این صورت اینها ابزار تولید نیستند. بله، اگر ما ابزار تولید را به یک معنای عامی تعریف کنیم، بگوییم مقصود از ابزار تولید ابزارهایی است که به وسیله آن ابزار بشر یک کار مفید، یک کار لازم برای افراد دیگر ایجاد میکند، به آن معنا آسیاب هم یک ابزار تولید است، قلم خودنویس هم یک ابزار تولید است.

به هر حال ما میخواهیم اینها را از همدیگر بشکافیم. وقتی مثلًا میگویند تکامل ابزار تولید،