از نظر ما این طرز تفکر درست نقطه مقابل طرز تفکر قرآن است. قرآن برعکس، به تاریخ خوشبین است و در مجموعِ جریان تاریخ [غلبه را با حق میداند؛] چون برای انسان اصالت قائل است نه اینکه میگوید که یک جبر کور در ماورای خواست و اراده و ایمان و انتخاب انسان [وجود دارد.]

قرآن روحی فکر میکند، برای ایمان و فطرت و گرایش به حقیقت و برای عدالت اصالت قائل است یعنی برای نوامیس زندگی بشر اصالت قائل است و برای انسان یک نوع گرایش ذاتی به صداقت و امانت و عدالت و به همه این [ارزشها] قائل است در عین اینکه [قبول دارد که گاهی انسان به دلیل منحرف شدن از فطرت] [١] میخواهد حق را از مسیر خودش منحرف کند، متوقفش میکند، عقبگرد به آن میدهد. اینها را به صورت یک جریانهای موقّت میپذیرد. پس در مسئله مبارزه حق و باطل، ما با چنین منطقی روبرو میشویم.

در تفسیری که اواخر میگفتم به این نکته متوجه شدم. قرآن در اوایل سوره بقره سه گروه را در مقابل یکدیگر مطرح میکند: گروه مؤمنین و متّقین، گروه کافرین، گروه منافقین. به گروه مؤمنین که میرسد، بعد از اینکه این گروه را توصیف میکند که اینها ایمان به غیب دارند، نماز کامل، حسابی و واقعی بپا میدارند، انفاق میکنند، به این مکتبشان که مکتب الهی است (بِما انْزِلَ الَیک وَ ما انْزِلَ مِنْ قَبْلِک) [٢] ایمان دارند، به عالم آخرت ایقان دارند، آنگاه اینها را یک گروه موفق معرفی میکند: اولئِک عَلی هُدی مِنْ رَبِّهِمْ وَ اولئِک هُمُ الْمُفْلِحونَ [٣]. اینها در روشنایی و هدایت پروردگارند، راه خودشان را میدانند و طی میکنند، رستگارانند، موفقها هستند.

به کافرها که میرسد مثل آن وقتی است که معلمی به شاگردی نگاه میکند که به هیچ نصیحت و پندی و به هیچ تنبیهی نتوانسته او را سر کلاس بیاورد و بالا ببرد، بعد پدرش که میآید، به آن پدر میگوید: رهایش کن، فایده ندارد، یک موجود اسقاطی است. انَّ الَّذینَ کفَروا سَواءٌ عَلَیهِمْ [٤] اینهایی که دعوت پیامبر به آنها عرضه شد و کفر ورزیدند (کفر، بعد از عرضه است) دیگر فایده به حالشان ندارد. سَواءٌ عَلَیهِمْ ءَ انْذَرْتَهُمْ امْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لایؤْمِنونَ. خَتَمَ اللَّهُ عَلی قُلوبِهِمْ وَ عَلی سَمْعِهِمْ وَ عَلی ابْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظیمٌ [٥].

گروه سوم که برای اینها اهمیت بیشتری قائل است به دلیل اینکه آیات بیشتری در شأن اینها

[١] [افتادگی از نوار است.][٢] بقره/ ٤.[٣] بقره/ ٥.[٤] بقره/ ٦.[٥] بقره/ ٦ و ٧.