راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٤١٤ - شرح حقيقت خشم

گفتار خود به آن اشاره فرموده است: «هركه در خانه‌اش در امان به صبح درآيد و بدنش سالم باشد و روزى روزش را داشته باشد گويى تمام دنيا به او داده شده است.»«٣٥» هركس به حقيقت كارها بينا باشد و از سه نعمت ياد شده در حديث برخوردار شود چنين تصوّر مى‌رود كه بر غير آنها خشمگين نشود. اين بود سه نوع نياز ما. حال هدف تمرين در هريك از آنها را بايد بيان كنيم:

امّا در مورد بخش اوّل- آنچه براى تمام مردم ضرورى است- براى فرونشاندن خشم تمرين زيادى لازم نيست ولى آن اندازه لازم است كه آدمى فرمانبردار خشم نشود و به ظاهر آن را بيشتر از ميزانى كه شرع آن را مستحّب و عقل نيكو مى‌داند به كار نبرد و اين با تلاش و تكلّف حلم و مدّتى تحمّل ممكن مى‌شود تا حلم و تحمّل در انسان اخلاق راسخى شود. امّا ريشه‌كن ساختن خشم از قلب نه خواسته طبع انسان است و نه ممكن. آرى در هم شكستن قدرت خشم و تضعيف آن ممكن است تا خشم در درون شدّت نيابد و بسيار هم ضعيف نشود و اثرش در صورت پديد نيايد، ولى اين كار بسيار سخت است. حكم بخش سوّم (كه براى بعضى انسانها ضرورى و براى بعضى ضرورى نيست) نيز همين است، چرا كه آنچه درباره شخصى ضرورى شود بى‌نيازى ديگرى از آن مانع خشم او نمى‌شود. بنابراين تمرين در آن مانع از اعمال خشم مى‌شود و هيجان درونى آن را مى‌كاهد تا بر صبر در برابر خشم سخت رنج نبرد.

امّا بخش دوّم (كه براى هيچ‌كس ضرورى نيست)، با رياضت و تمرين مى‌توان بر خشم غالب شد، زيرا بيرون راندن عشق مقام و ثروت از دل ممكن است، به اين صورت كه آدمى بداند وطنش گور است و قرارگاهش آخرت دنيا فقط گذرگاهى است كه بايد از آن گذشت و از آن به اندازه ضرورت زاد و توشه برگرفت و بيش از نياز وبال گردن آدمى است هم در وطن و هم در قرارگاه اصلى. در اين صورت در دنيا زهد مى‌ورزد و محبّت دنيا را از دل محو مى‌سازد