راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٤١٢ - شرح حقيقت خشم

شرح اين كه آيا با تمرين مى‌توان خشم را ريشه‌كن ساخت يا نه؟

بدان كه بعضى پنداشته‌اند مى‌توان خشم را ريشه‌كن ساخت و هدف و مقصد تمرين همان است. ديگران بر اين گمانند كه درمان خشم به هيچ رو ممكن نيست. اينان معتقدند كه اخلاق (باطنى) مانند آفرينش ظاهرى است و هر دو تغيير ناپذيرند. اين دو عقيده ضعيف است، بلكه در اين مورد گفتار ما به حقيقت نزديك است كه تا انسان زنده است و چيزى را دوست مى‌دارد و از چيزى متنّفر است، خالى از خشم نيست، و تا چيزى مطابق ميل اوست و چيزى مخالف ميل او ناگزير است آنچه دلخواه اوست دوست بدارد و از آنچه دلخواه او نيست متنفّر باشد و خشم تابع اين خواستن است چرا كه هر زمان شى‌ء مورد علاقه‌اش از او گرفته شود ناگزير خشمگين مى‌شود و هرگاه كسى نسبت به او سوء قصد كند ناچار به خشم آيد آنچه مورد علاقه انسان است شامل سه بخش است:

الف- آنچه براى تمام مردم ضرورى است و عبارت است از خوراك، پوشاك، مسكن و حفظ سلامتى. بنابراين هر انسانى كه مورد ضرب و جرح قرار گيرد، ناگزير خشمگين مى‌شود همچنين هرگاه لباسش كه عورتش را مى‌پوشاند از او گرفته شود يا از خانه‌اش كه مسكن اوست بيرون رانده شود و يا آبى كه تشنگى او را رفع مى‌كند ريخته شود به خشم مى‌آيد، چرا كه اينها جزء ضروريّات زندگى انسان است و محروم شدن از آنها را نمى‌پسندد در نتيجه نسبت به هر كسى كه او را از آن محروم كند خشمگين مى‌شود.

ب- آنچه براى هيچ يك از مردم ضرورى نيست، مانند مقام و ثروت بسيار و نوكر و مركبهاى سوارى چرا كه امور ياد شده بر اثر عادت و ناآگاهى از هدف زندگى مورد علاقه واقع مى‌شود، تا آنجا كه طلا و نقره فى نفسه مورد علاقه قرار مى‌گيرند و اندوخته مى‌شوند و انسان به هر كسى كه آنها را بدزدد خشمگين مى‌شود اگر چه از نظر معاش به آنها نياز نداشته باشد. در اين نوع نياز ممكن است انسان دچار خشم نشود مثلا هرگاه يك خانه علاوه بر خانه‌