راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ١٤٣ - شرح تغيير پذيرى اخلاق از راه تمرين

بكلّى از بين برود انسان آنچه را كه هلاكش مى‌سازد از خود دور نمى‌سازد و به هلاكت مى‌رسد و آنگاه كه اصل شهوت باقى بماند ناچار دوستى مال كه با آن به شهوت دست مى‌يابد باقى مى‌ماند و او را به نگهدارى مال وادار مى‌كند و هدف آن نيست كه بكلّى شهوت را طرد كنيم، بلكه مقصود برقرارى اعتدال است كه حدّ وسط ميان افراط و تفريط است. پس آنچه در صفت خشم مطلوب است آن است كه انسان نه متهوّر باشد و نه ترسو بلكه در عين نيرومندى مطيع عقل باشد از اين رو خداى متعال فرموده: أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ«٤٧» مسلمانان را به خشونت توصيف كرده و خشونت از غضب ناشى مى‌شود. اگر غضب نابود شود جهاد با كفّار ممكن نخواهد بود و چگونه هدف ريشه كن ساختن خشم و شهوت است در حالى كه پيامبران (ع) از آن جدا نبودند. سرور پيامبران رسول خدا (ص) فرمود: «من فقط بشرى مانند شمايم خشمگين مى‌شوم، چنان‌كه بشر خشمگين مى‌شود.» «٤٨»

و وقتى در برابر او سخن ناگوار مى‌گفتند بطورى خشمگين مى‌شد كه دو طرف صورتش سرخ مى‌شد ولى جز سخن حق چيزى نمى‌فرمود«٤٩» و خشم آن حضرت را از حق خارج نمى‌ساخت.

خداى متعال فرمود: وَ الْكاظِمِينَ الْغَيْظَ،«٥٠» فرو خورندگان خشم، و نفرمود:

و الفاقدين الغيظ، آنها كه خشم ندارند. بنابراين برگرداندن خشم و شهوت به اعتدال بطورى كه يكى از آنها مغلوب عقل شود نه غالب بر عقل بلكه عقل بر آن دو چيره شود و آنها را به اختيار خود در آورد امكان‌پذير است و مقصود از تغيير دادن اخلاق همين است زيرا گاه شهوت به گونه‌اى بر انسان مسلّط مى‌شود كه عقل نمى‌تواند جلو آن را بگيرد كه كار زشت نكند و امّا با تمرين به حدّ اعتدال برمى‌گردد، و اين دلالت بر امكان تغيير اخلاق دارد. تجربه‌