راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٤١١ - شرح حقيقت خشم

هستند. خداى متعال فرمود: وَ لا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ في دِينِ الله«٣٢» در هر كس خشم نباشد از تمرين نفس خود عاجز آيد و تمرين (نفس) كامل نمى‌شود مگر آن كه خشم بر شهوت غالب آيد و در هنگام تمايل به شهوتهاى پست بر نفس خويش خشمگين شود. بنابراين نبودن خشم در انسان نكوهيده است امّا تنها خشمى كه به فرمان عقل و دين باشد ستوده است. چنين خشمى هر جا اعمال غيرت لازم باشد برانگيخته مى‌شود و هر جا بردبارى نيكو باشد به خاموشى مى‌گرايد و حفظ غضب در حّد اعتدال همان استقامتى است كه خداوند بندگان خود را به آن مكلّف ساخته است و حّد وسطى است كه پيامبر خدا (ص) آن را توصيف كرده، آنجا كه فرموده است: «بهترين چيزها حّد ميانى آنهاست»«٣٣»، بنابراين هر كس خشمش به سستى گرايد تا آنجا كه خوارى و ستم را بناحق تحمل و احساس بى‌غيرتى و پستى نفس كند لازم است خود را درمان كند تا نيروى خشمش قوى شود و هركه خشمش به افراط گرايد تا آنجا كه او را به بى‌باكى ارتكاب كارهاى زشت بكشاند، بايد نفس خود را درمان كند تا قدرت خشم را درهم بشكند و در ميانه راه حق كه صراط مستقيم و ميان دو طرف است بايستد، و آن صراط از مو باريكتر و از شمشير تيزتر است و اگر از رسيدن به نقطه ميانى ناتوان شود سعى كند تا به آن نزديك شود. خداى متعال مى‌فرمايد: وَ لَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ وَ لَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ«٣٤» و چنين نيست كه هر كس نتواند تمام خوبيها را انجام دهد لازم باشد همه بديها را انجام دهد، ولى بعضى از بديها از بعضى آسانتر، و بعضى خوبيها از بعضى برتر است. اين بود حقيقت خشم و درجات آن.