راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٢٩ - توضيح خاصيّت قلب براى آدمى

فرموده است: «اگر شيطانها دور دلهاى فرزندان آدم نمى‌گرديدند البتّه به ملكوت آسمانها مى‌نگريستند».«٢٥»

از اين جمله پيداست كه خاصيّت انسان شايستگى براى كسب دانش و حكمت است و برترين انواع دانشها، علم به خدا صفات و افعال اوست، كمال آدمى به اين دانش است و سعادت او در كمال اوست و با همان كمال است كه شايسته مجاورت درگاه كمال و جلال الهى مى‌شود.

بنابراين بدن مركب نفس و نفس جاى علم است، و هدف از آفرينش انسان و خاصيّت او همان كسب دانش است. چنان كه اسب با الاغ در قدرت باربرى شريك است و با شكل زيبا و خاصيّت حمله و گريز از الاغ ممتاز مى‌شود.

معلوم است كه اسب براى اين خاصيّت آفريده شده و اگر فاقد آن باشد به درجه پايين خريّت تنزّل مى‌كند. انسان نيز با اسب و الاغ در كارهايى مشترك است و در كارهايى كه ويژه اوست از آن دو جدا مى‌شود، و اين خاصيّت از صفات فرشتگان مقرّب خداست، و آدمى در درجه‌اى ميان فرشتگان و چهارپايان است.

انسان از آن نظر كه تغذيه و توليد نسل مى‌كند نبات و از آن نظر كه احساس دارد و به ميل خود حركت مى‌كند حيوان، و از نظر صورت و قامت همانند نقش بر ديوار است، و همانا خاصيّت او شناخت حقيقت اشيا است. بنابراين هر كس همه اعضا و نيروهاى خود را به كار برد و از آنها در علم و عمل كمك بگيرد شبيه به ملائكه شده و سزاوار است جزء آنها به شمار آيد و فرشته الهى نام بگيرد، چنان كه خداى متعال فرموده: إِنْ هذا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ.«٢٦» و هر كس در پيروى لذّتهاى بدنى بكوشد و همانند چهارپايان بخورد (بى‌خبر از همه چيز سر در آخور داشته باشد) تا حدّ پست‌ترين حيوانات سقوط كند، در نتيجه يا مانند گاو نر كودن يا بدتر از آن همچون خوك شود، يا مانند سگ و گربه درنده يا مانند شتر كينه‌توز يا چون پلنگ متكبّر يا مثل روباه حيله‌گر و مكّار يا همه اين بديها