راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ١٠٤ - شرح امورى كه بنده به آن مؤاخذه مىشود

حالى كه باطن وى پليد باشد، زيرا دنيا عالمى است كه اشتباه در آن بسيار است، امّا صورتى كه در خيال حاصل مى‌شود بر اثر تابش جهان ملكوت بر باطن دل است و حكايت از صفت واقعى مى‌كند و با آن مطابق است، چرا كه صورت در عالم ملكوت تابع صفت واقعى است و بناچار معناى زشت را به صورت زشت مى‌بيند. از اين‌رو شيطان را به صورت سگ و قورباغه و خوك و ديگر صورتها مى‌بيند، و فرشته را به صورتى زيبا، و آن صورت نشان صورتهاى معنوى است و براستى آن را نشان مى‌دهد، بدين سبب ديدن ميمون و خوك در خواب دلالت بر انسانى پليد دارد، و گوسفند بر انسان آرام و بى‌آزار دلالت مى‌كند، تمام بخشهاى خواب و تعبير چنين است. يعنى اسرار شگفت آورى در آن نهفته است كه از شگفتيهاى علوم مربوط به قلب است، و شرح آن مناسب با علم (معامله) نيست. تنها هدف اين است كه اين حقيقت تصديق شود كه شيطان براى صاحبدلان آشكار مى‌شود، و همچنين فرشته يك بار از راه مجسّم شدن در خواب، و يك بار از راه حقيقت بر صاحبدلان ظاهر مى‌گردد و بيشتر مجسّم شدن به صورتى است كه نشان دهنده معنايى است كه حقيقت معنى نيست، بلكه صورت معنى است، جز اين كه وى با چشم واقعا آن را مشاهده مى‌كند و تنها صاحب كشف و شهود به ديدن آن موفّق مى‌شود نه كسى كه در پيرامون اوست، مانند شخص خوابيده.

شرح امورى كه بنده به آن مؤاخذه مى‌شود

اين امور عبارتند از وسوسه دلها و همّت و خاطره‌ها و نيّت آن و وسوسه‌هايى كه به آن مؤاخذه نمى‌شود و مورد عفو قرار مى‌گيرد.

بايد دانست كه بحث در اين مورد كار دشوارى است زيرا آيات و رواياتى مخالف با هم در اين مورد وارد شده است كه جمع ميان آنها تنها براى دانشمندان دين امكان‌پذير است از پيامبر (ص) روايت شده كه فرمود: «از امّت‌