راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ١٠٦ - شرح امورى كه بنده به آن مؤاخذه مىشود

ابو حامد مى‌گويد: امّا آنچه بر كيفر شدن دلالت مى‌كند گفتار خداى سبحان است: وَ إِنْ تُبْدُوا ما في أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ به الله فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَ يُعَذِّبُ من يَشاءُ.«١٧٠»

و نيز فرمود: وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ به عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا.«١٧١» اين آيه دلالت مى‌كند بر آن كه كار دل مانند كار گوش و چشم است و از آن بخشيده نمى‌شود.

و نيز خداى متعال فرمود: وَ لا تَكْتُمُوا الشَّهادَةَ وَ من يَكْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ.«١٧٢» و خداى سبحان فرمود: لا يُؤاخِذُكُمُ الله بِاللَّغْوِ في أَيْمانِكُمْ وَ لكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ.«١٧٣»

بنابراين در اين مسأله به عقيده ما حقيقت آن است كه انسان تا زمانى كه بر كارهاى دل از آغاز آشكار شدن تا رسيدن به مرحله عمل به وسيله اعضا احاطه كامل نيافته بر اسرار آن مطّلع نمى‌شود. پس مى‌گوييم نخستين چيزى كه وارد دل مى‌شود خطور است. مانند اين كه صورت زنى به دلش خطور كند كه در راه پشت‌سر اوست و اگر به آن سمت توّجه كند او را خواهد ديد. مرحله دوّم ميل شديد به نگاه كردن به اوست و آن جنبش شهوتى است كه در طبيعت شخص وجود دارد و اين ميل به نگاه نتيجه خطور اوّلى است و آن را ميل غريزى مى‌ناميم كه خطور اول حديث نفس نام دارد. مرحله سوّم حكم دل است كه بايد به اين زن نگاه كرد، زيرا وقتى طبيعت انسان به چيزى مايل شود تا موقعى كه موانع‌