وَ أَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ ،و بار خدايا!پناه با تو مى‌دهم ازآن‌كه شياطين بر من حاضر آيند و مرا وسواس و اغوا كنند و از حق مشغول گردانند مرا.

حَتّٰى إِذٰا جٰاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ ،تا آنگه كه حاضر آيد يكى از ايشان را مرگ،گويد: رَبِّ ،بار خداى من [١]!مرا با دنيا برى و بازگذارى،يعنى ربّ ارجعون الى الحياة،اين معنى در در مرگ گويد.اگر گويند چگونه گفت: رَبِّ ارْجِعُونِ ،خطاب با خداى است-جلّ جلاله-و او يكى است،و اين ضمير جمع چراست؟گوييم:دو وجه گفتند در اين:يكى آن‌كه،جمع بر سبيل تعظيم كرد حملا على قوله: إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ [٢]... ،و إِنّٰا أَوْحَيْنٰا [٣]... ،و غير ذلك.و وجهى ديگر آن‌كه، دعاى خداى راست،«ارجعون»خطاب با فرشتگان است و ايشان جمعى [٤]باشند.

لَعَلِّي أَعْمَلُ صٰالِحاً فِيمٰا تَرَكْتُ ،تا همانا كه من عملى كنم صالح در اين كه رها كرده‌ام و عذرى خواهم آن تقصير را كه كرده‌ام و تلافى كنم آن تفريط كه كرده‌ام [٥]. كَلاّٰ ،كلمۀ زجر و ردع است،يعنى حاشا و هرگز نباشد. إِنَّهٰا كَلِمَةٌ ،و قيل معناه:حقّا انّها [٦]قسم است،و«انّ»جواب او،يعنى حقّا كه اين كلمتى است كه او مى‌گويد به زبان و آن را حقيقتى نيست.و(انها)،ضمير كلمه است-ضمير قبل الذّكر على شريطة التّفسير. وَ مِنْ وَرٰائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلىٰ يَوْمِ يُبْعَثُونَ ،و از پس [٧]ايشان برزخى است تا به روز قيامت كه ايشان را حشر كنند[و] [٨]برانگيزند.و بيان كرديم كه«وراء»دو معنى دارد:يكى خلف،[٧٨-پ]و يكى قدّام،و اين به معنى قدّام است،قال الشّاعر-شعر:

أ ليس ورائي ان تراخت منيّتي لزوم العصا تحنى عليها الاصابع
و برزخ،حاجز و مانع باشد،قال اللّه تعالى: بَيْنَهُمٰا بَرْزَخٌ لاٰ يَبْغِيٰانِ [٩]،يعنى مانع

[١] .اساس:بار خدايا من،به قياس با نسخۀ آط و اتّفاق نسخه بدلها،تصحيح شد.

[٢] .سورۀ قدر(٩٧)آيۀ ١.

[٣] .سورۀ نساء(٤)آيۀ ١٦٣،همۀ نسخه بدلها+و انّا ارسلنا.

[٤] .همۀ نسخه بدلها:جمع.

[٥] .اساس:كرده‌ايم،به قياس با نسخۀ آط و ديگر نسخه بدلها،تصحيح شد.

[٦] .همۀ نسخه بدلها+كلمه.

[٧] .آط،آب،آج،لب،آل،مش:پيش.

[٨] .اساس:ندارد،از آط،افزوده شد.

[٩] .سورۀ رحمان(٥٥)آيۀ ٢٠.