فى قوله:[ وَ قُلُوبُهُمْ] [١]وَجِلَةٌ ،«واو»حال است،يعنى در آن حال كه مى‌دهند مى‌ترسند،و اين چنان بود كه اميرالمؤمنين -عليه السّلام-اين سه شبانه روز به روز روزه داشت،و به شب طعام مى‌داد،و مى‌گفت: إِنَّمٰا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُكُوراً، إِنّٰا نَخٰافُ مِنْ رَبِّنٰا يَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِيراً [٢]،اين قرائت عامّۀ قرّاء است.و عائشه روايت كرد كه رسول-عليه السّلام-خواند:و الّذين يأتون ما أتوا،من الاتيان الّذي هو المجىء،[يعنى] [٣]يفعلون ما فعلوا و قلوبهم وجلة،و آنان كه كنند آنچه كنند و دلهاى ايشان ترسان بود،گفت،من گفتم:يا رسول اللّه!اينان آنان باشند كه [٤]خمر خورند و زنا كنند و دزدى كنند،و برين افعال و معاصى از خداى ترسند؟گفت:نه،آنان باشند كه نماز كنند و روزه دارند و صدقه مى‌دهند و مى‌ترسند ازآن‌كه مقبول نباشد،و اين قرائت اگر درست شود عام‌تر است بر اعطاء و جز اعطاء برافتد،براى آن‌كه عرب[گويد] [٥]:اتيت الامر اذا فعلته،قال-شعر:

و لم يأت ما يأتي من الامر هائنا
و معنى آيت همان است كه معنى بيت بر اين قرائت،جز كه برعكس الّا آن است كه اين قرائت شاذّ است و جز عائشه تنها روايت نكرد.

أُولٰئِكَ يُسٰارِعُونَ فِي الْخَيْرٰاتِ ،اين خبر مبتداست من قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ ،گفت:آنان كه موصوف باشند با اين صفات كه در آيت گفت،آنانند كه مسارعت كنند در خيرات و كارهاى نيكو. وَ هُمْ لَهٰا سٰابِقُونَ ،و ايشان آن خيرات را سابق باشند،يعنى رها نكنند كه از ايشان فوت شود و سابق شود ايشان را،بل ايشان سابق شوند آن خيرات را.

آنگه گفت:اين صفات كه ما بر شمرديم،نه تكليفى ما لا يطاق است كه بدين نمى‌توان رسيدن،بل كارى سهل و آسان است چه در عدل ما نباشد كه تكليف ما لا يطاق كنيم. وَ لاٰ نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا ،ما هيچ‌كس را تكليف نكنيم الّا به مقدار وسع و طاقت او.و اگر انديشه كنند،خداى تعالى تكليف نه به‌اندازۀ قدرت و آلت كرده است،چه معلوم است به جارى مجراى ضرورت كه ما را قدرت بيش از آن

[٥] [٣] [١] .اساس:ندارد،از آط،افزوده شد.

[٢] .سورۀ دهر(٧٦)آيۀ ٩ و ١٠.

[٤] .آج،لب،مه+نماز كنند و.