روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ١٤٤ - ترجمه

كأنّ عينيه مشكاتان في حجر قيضا [١]اقتياضا [٢]بأطراف المناقير
و گفته‌اند:مشكات،عمود قنديل باشد كه پليته در او بود.مجاهد گفت:مشكات، قنديل باشد كه چراغ در او بود،و مصباح چراغ بود و هو مفعال من الصّبح،و هو الضّوء، و اين [٣]بناى آلات باشد،كالمفتاح و المقلاد و المقلاف.گروهى گفتند:فرقى نيست ميان سراج و مصباح،و گروهى فرق كردند و گفتند:مصباح اين آلت باشد كه روغن و پليته در او باشد،و سراج پليته‌اى بخشنده [٤]باشد،و اين قول خليل است،و قال:

المسرجة كالمصباح في كونها آلة.و بعضى دگر گفتند:سراج مهتر باشد از مصباح لقوله تعالى: وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِرٰاجاً [٥]،و قوله تعالى: وَ جَعَلْنٰا سِرٰاجاً وَهّٰاجاً [٦].

آفتاب را سراج خواند،و ستارگان را كه كهتر از آفتاب‌اند مصابيح خواند،في قوله:

وَ لَقَدْ زَيَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْيٰا بِمَصٰابِيحَ [٧]... ،و آنچه نور او به آن مشبّه است،بعضى گفتند مصباح است،و [٨]تقدير تقديم و تأخير است كانّه قال:مثل نوره كمصباح في مشكات، و اگر بر ظاهر برانند هم مطّرد است براى آن‌كه گفت:مثل نور او چون مصباحى است كه در او [٩]مشكاتى باشد و مشكات كه در او مصباح باشد روشنى باشد به روشنايى مصباح.پس در معنى فرقى [١٠]نبود و به اين تعسّف حاجت نيست.آنگه گفت:

اَلْمِصْبٰاحُ فِي زُجٰاجَةٍ ،آن چراغ كه در آبگينه باشد،براى آن‌كه گفته آبگينه‌اى [١١]كه روشنايى او ممنوع نباشد و مصون باشد از باد و آفاتى كه بدو رسد.حق‌تعالى مثل زد نور خود را در دل مؤمن به چراغى در آبگينه‌اى كه آن آبگينه در چراغدانى باشد يا در كوّه‌اى بر ديوارى،دل او[١٠٣-ر]به جاى آبگينه است،و صدر او به جاى مشكات،و اين مثل براى [١٢]صيانت آورد كه آن نور جايى نهادند حصين كه آفات به او نرسد و خيرش ممنوع نباشد.آنگه آن آبگينه را تشبيه كرد به ستاره درافشان [١٣]،