الف) بنابرآنچه از لسان العرب در تفسير جمله«فلان محارب لي» ذكر كرديم يعنى، «فلانى دشمن محارب من است هر چند محاربه اى در كار نباشد» مفهوم «محاربه» در لغت، گاه در مجرد «خصومت» به كار مى‌رود و اين معنا اگر چه مجازى است، اما در زبان عربى استعمال شده است. و مى‌دانيم كه درقرآن كريم، استعمالات مجازى، فراوان يافت مى‌شود. بنابراين، احتمال دارد كه مراد قرآن، معناى مجازى آن باشد و شايد مناسب ترين معنا باشد، چنان كه برخى درهنگام نسبت دادن محاربه به خداوند همين معنا را برگزيده‌اند.

ب) گفته شد كه برخى چون ابن منظور محاربه مذكور در آيه رابر مجرد معصيت و نا فرمانى حمل كرده‌اند و فاضل جواد در تفسير خود در تأييد همين معنا گفته است: احتمال دارد محاربه با خدا و رسولش مراد باشد به اين اعتبار كه به نهى خدا و رسول ازمحاربه، گوش ندادند و گويى عدم اطاعت از نهى خدا و رسول، نوعى محاربه و رويارويى با آنها تلقّى شده است.

از ديگر سو، چون عنوان محاربه در عرف، برمجرد معصيت و نافرمانى صدق نمى‌كند ـ با اين توجيه كه گاه بروز اين عمل ناشى از ضعف و جهالت و نادانى است و در حقيقت مرتكب شونده، تمرد و نافرمانى يا دشمنى و خصومت با خدا راقصد نكرده است ـ پس مراد از خصومت با خداى متعال بايد به گونه اى باشد كه بر اصرار يا تمرّد و استمرار دلالت كند؛ مانند آن كه عصيان تكرار شود يا با نپذيرفتن حكم شرع يا نپذيرفتن فرمان پيامبر يا امام همراه‌باشد.

ج) در روايتى از ابن عباس ـ با قطع نظر از صحّت يا سقم آن ـ محاربه، مصداق نقض عهد و پيمان شكنى تفسير شده است. بنابراين مى‌توان با استفاده از روايت مزبور، محاربه را بر چنين مصداقى تطبيق داد و مفهوم آن را شامل چنين مصداقى دانست.

ليكن نكات مزبور به تنهايى براى برگرداندن مفهوم محاربه از معناى لغوى و حقيقى آن به معنايى ديگر كافى نيست. به ويژه اين كه در تفسير آيات گذشته ذكر شد كه اين ماده در