به هدف برهم زدن نظم سياسى يا اجتماعى آن يا ايستادگى در برابر عدالت و حق به طور گسترده از نظر كمى و كيفى صورت پذيرد؛ به گونه اى كه نظام حكومتى را در معرض تهديد قرار دهد يا ضرر مادى و همگانى بر جامعه وارد كند. اين معنا از عموم «في الارض» دانسته مى‌شود و عموم و شمول مزبور معنايى دامنه دارتر از معناى ظرفى دارد و همه گستره گيتى و زمين در آن لحاظ شده است.

مطلب مزبور از مراجعه به سخنان مفسران درمورد آيات مربوط به فساد در زمين استفاده مى‌شود؛ با اين كه برخى از آنان گاه دايره شموليت را تنگ كرده و آن را بر مصداق مشخّصى از مصاديق و موارد نزول حمل كرده‌اند.

بحث دوم ـ رابطه فساد در زمين با موضوع جرم محاربه

آيا جمله {...ويسعون في الارض فسادا...} (٣٩)؛ و آنها برروى زمين به فساد كارى مى‌كوشند...؛بيانگر عنصر ديگرى است كه درموضوع حكم جرم محاربه اخذ شده است يا مضمون و طبيعت محاربه با خدا و رسولش را بيان مى‌كند؟ چرا كه محاربه با خدا و رسول به دو شكل تحقق مى‌يابد: گاه مستقيم؛ مانند مبارزه و محاربه مادى و معنوى كافران و مشركان با اسلام و دين وپيامبر، و گاه غير مستقيم(ازديدگاه عرف)؛ مانند اخلال در عدالت و سازندگى و مصالح اجتماعى جامعه كه اين نيز به زيان‌هاى معنوى يا مادى منتهى مى‌شود.

قرآن از نوع دوم محاربه به {الافساد في الارض } ياد كرده است. اگر چه عرف آن را رويارويى و محاربه با خدا نمى‌شمارد؛ زيرا به نظر عرف اين قسم از محاربه بر ضدّ نظام اجتماعى است؛ ولى قرآن كريم از آن به عنوان محاربه با خدا و رسولش ياد كرده است.

درست است كه نوع اوّل محاربه در نهايت به فساد و تباهى منتهى مى‌شود و براندازى نظام و خرابى اوضاع اجتماعى را به دنبال دارد، ليكن به طور مستقيم فساد در زمين شمرده نمى‌شود؛ بلكه فساد در زمين از لوازم و پيامدهاى آن است.

(٣٩) سوره مائده، آيه٦٤.