حسرت به معناى دريغ، افسوس، تأسّف و غصّه خوردن از چيزى است كه از دست رفته‌ [١] و پشيمانى‌ از آن است. [٢] در اين مدخل از واژه‌ها و تعبيرات‌ «حسرة» و برخى مشتقّات آن و «يا ويلتى‌» و جملاتى همانند «لو أطاعونا ما قتلوا» استفاده شده است. در اين مدخل، فقط افسوس و پشيمانى بر آنچه از دست رفته، بررسى شده و اطّلاعات مربوط به اندوه و پشيمانى، در مدخل حزن و ندامت آمده است.

اهمّ عناوين: حسرت كافران، حسرت مكذّبان معاد، حسرت منافقان، عوامل حسرت.

حسرت اصحاب شمال‌

١. حسرت اصحاب شمال در قيامت، به جهت بهره‌مند نشدن از مال و قدرت‌شان:

وَ أَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِشِمالِهِ فَيَقُولُ يا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ‌ ما أَغْنى‌ عَنِّي مالِيَهْ‌ هَلَكَ عَنِّي سُلْطانِيَهْ.

حاقّه (٦٩) ٢٥ و ٢٨ و ٢٩

٢. حسرت اصحاب شمال، به سبب از دست رفتن حجّت و برهانهاى دنيايى‌شان، در قيامت:

وَ أَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِشِمالِهِ فَيَقُولُ يا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ‌ هَلَكَ عَنِّي سُلْطانِيَهْ. [٣]

حاقّه (٦٩) ٢٥ و ٢٩

٣. تأسّف و حسرت اصحاب شمال، از نامه اعمال و حسابرسى خود:

وَ أَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِشِمالِهِ فَيَقُولُ يا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ‌ وَ لَمْ أَدْرِ ما حِسابِيَهْ.

حاقّه (٦٩) ٢٥ و ٢٦

٤. تأسّف و حسرت اصحاب شمال، از حيات خود، در آخرت:

وَ أَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِشِمالِهِ فَيَقُولُ يا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ‌ يا لَيْتَها كانَتِ الْقاضِيَةَ. [٤]

حاقّه (٦٩) ٢٥ و ٢٧

حسرت اعراض‌كنندگان از ياد خدا

٥. حسرت و تأسّف اعراض‌كنندگان از ياد خدا در دنيا، از همنشينى با شيطان:

وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ‌ حَتَّى إِذا جاءَنا قالَ يا لَيْتَ بَيْنِي وَ بَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ.

زخرف (٤٣) ٣٦ و ٣٨

حسرت باغدار متكبّر

٦. حسرت باغدار متكبّر، به سبب از دست رفتن محصولات باغش:

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ جَعَلْنا لِأَحَدِهِما جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنابٍ وَ حَفَفْناهُما بِنَخْلٍ وَ جَعَلْنا بَيْنَهُما زَرْعاً وَ كانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقالَ لِصاحِبِهِ‌

[١] . معجم مقاييس اللّغه، ج ٢، ص ٦٢، «حسر»

[٢] . مفردات، ص ٢٣٥، «حسر»

[٣] . «سلطان» به معناى حجّت و دليل نيز آمده است. (مفردات، ص ٤٢٠، «سلط»)

[٤] . در مورد «يا ليتها كانت القاضية» احتمال دارد كه به‌معناى آرزوى مرگ باشد و احتمال دارد معنايش اين باشد كه اى كاش، پس از مرگ در دنيا، زنده نشده بوديم! (مجمع‌البيان، ج ٩-/ ١٠، ص ٥٢٢)