بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ٤٣٢ - گفتار پنجم «رجال الكشى» و اختيار(برگزيده) آن در طول تاريخ

اختلاف زراره و حمران را درباره وقت نماز در بر دارد، چنين آمده است:

ضعيف عند الشيخ.

قُهپايى، اين جمله را به صراحت، كلامِ شيخ طوسى دانسته است.[١] [محقّق‌] شوشترى در مقام نقد اين قرينه مى‌گويد:

معلوم نيست كه اين جمله، از كشّى است يا از شيخ طوسى؛ زيرا در بيشتر نسخه‌هاى رجال الكشّى موجود، اين عبارت وجود ندارد. از اين گذشته، كلام مذكور بى‌معناست و در اين موارد، مى‌بايست گفته مى‌شد: «الحديث ضعيف» يا «فلان راوى ضعيف».

از سوى ديگر، بايد ديد كه اصولًا از كلمه «الشيخ» در عبارت بالا، چه چيزى فهميده مى‌شود؛ زيرا اگر مراد از آن، شيخ طوسى باشد، اين نكته جلب توجّه مى‌كند كه مرحوم شيخ، هيچ گاه با اين كلمه، از خود تعبير نكرده است‌[٢] و در ميان متأخّرانِ از اوست كه وى با عنوانِ مطلقِ «شيخ» شناخته شده است.

همچنين به نظر مى‌رسد كه اين عبارت، در ابتدا حاشيه يك حاشيه‌نويس بوده و به تدريج با متن اصلى، آميخته شده است. نيز مراد حاشيه‌نويس، اين بوده كه حديث مورد نظر، با وجود واسطه محمّد بن عيسى، نزد مرحوم شيخْ ضعيف است؛ چرا كه شيخ طوسى وى را تضعيف كرده است.[٣] البتّه كشّى‌[٤] و نجاشى‌[٥]، وى را توثيق نموده‌اند.[٦] [محقّق‌] شوشترى پس از نقد و ردّ قرينه فوق، خود، شواهدى آورده تا ثابت كند كه آنچه به دست متأخّران رسيده، اصل رجال الكشّى بوده است. وى چنين گفته است:

از كلام شهيد ثانى، كه از حاشيه‌اش بر خلاصة الأقوال نقل شده است، استفاده‌

[١]. مجمع الرجال، ج ٣، ص ٣٥

[٢]. شيخ طوسى در تمام كتاب‌هايش آنچه درباره خود به كار برده است، تنها« محمّد بن الحسن» است

[٣]. الفهرست، ص ١٤٠( ش ٦٠١)

[٤]. اختيار معرفة الرجال، ص ٥٣٧( ش ١٠٢١)

[٥]. رجال النجاشى، ص ٣٣٣( ش ٨٩٦)

[٦]. قاموس الرجال، ج ١، ص ٤٩