بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ٣٠٧ - پاسخ به سؤال اول

روشن است كه بنا بر احتمال اوّل، ظاهر عبارت، چنين خواهد بود كه مصدر مورد استفاده شيخ طوسى رحمه الله در ذكر اصحاب و راويان امام صادق عليه السلام، تنها رجال ابن عقدة بوده است و بنا بر احتمال دوم نيز عبارت، در اين معنا ظهور خواهد داشت كه شيخ طوسى رحمه الله موارد موجود در كتاب ابن عقده را نقل كرده و مواردى را نيز با استفاده از ديگر منابع، به آن افزوده است.

ميرزا حسين نورى در خاتمة مستدرك الوسائل‌[١] و سيّد صدر الدين صدر در نهاية الدراية[٢]، درباره عبارت شيخ طوسى رحمه الله، احتمال اوّل را ظاهر دانسته‌اند. در نهاية الدراية، شاهد اين ادّعا عبارت علّامه حلّى در شرح حال ابن عقده دانسته شده، آن جا كه مى‌گويد:

ابن عقده، كتاب‌هايى تأليف كرده است و يكى از آنها أسماء الرجال الذين رووا عن الصادق عليه السلام است كه در آن، چهار هزار راوى را نام برده است. ابن عقده، در اين كتاب در شرح حال هر يك از راويان، حديثى را نقل كرده است كه آنان از امام صادق عليه السلام روايت كرده‌اند.[٣] صاحب نهاية الدراية، اين عبارتِ علّامه حلّى را در كنار تعداد اصحاب امام صادق عليه السلام در رجال الطوسى (٣٠٥٠ نفر) و كلام شيخ طوسى رحمه الله (مبنى بر اين كه همه آنچه را ابن عقده از اصحاب صادق عليه السلام ذكر كرده، خواهد آورد) قرار داده و چنين نتيجه گرفته است كه اگر شيخ طوسى رحمه الله در نقل اصحاب امام صادق عليه السلام از كتاب ابن عقده، عدّه‌اى را ساقط نكرده باشد، قطعاً چيزى بر آن نيفزوده است.[٤] بر اين اساس، تنها مصدر مورد استفاده شيخ طوسى رحمه الله در باب اصحاب امام صادق عليه السلام، رجال ابن عقدة بوده است.

[١]. خاتمة مستدرك الوسائل، ج ٧، ص ٧٥

[٢]. نهاية الدراية، ص ٤٠٢

[٣]. خلاصة الأقوال، ص ٣٢٢( ش ١٢٦٣)

[٤]. نهاية الدراية، ص ٤٠١