بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ٢٥٨ - گفتار ششم چاپ هاى مختلف«الفهرست»

بر اين اساس، وى بزرگانى را كه پس از تأليف الفهرست شيخ طوسى، از جمله مشايخ و مصنّفان شيعه به حساب مى‌آمده‌اند، در اين كتاب گرد آورده است كه در مجموع، ٥٤٤ نفرند. وى براى همه آنان، الفاظ توثيق و مدح آورده است.

٢. معالم العلماء فى فهرست كتب الشيعة و أسماء المصنّفين منهم قديماً و حديثاً (تأليف محمّد بن على بن شهرآشوب مازندرانى).

ابن شهرآشوب (م ٥٨٨ ق) اين كتاب را به عنوان تتمّه و براى تكميل الفهرست شيخ طوسى نوشته و زوايد و فوايدى را بر آن افزوده كه شمار عنوان‌هاى افزوده او، به حدود ششصد مى‌رسد.

در اين كتاب در مجموع، ١٠٢١ عنوان از نام‌هاى مؤلّفان وجود دارد و علاوه بر آن، در پايان كتاب نيز نام شعراى معروف اهل بيت عليهم السلام آمده است.

اين دو كتاب، در يك عصر نوشته شده‌اند؛ ولى از تعبيرات دو مؤلّف، چنين استفاده مى‌شود كه آنان از كار يكديگر اطّلاعى نداشته‌اند.

گفتار ششم: چاپ‌هاى مختلف «الفهرست»

از آن جا كه نسخه‌هاى خطّى الفهرست، پر از غلط و تصحيف‌اند، تصحيح و تحقيق اين كتاب از اهمّيت بسزايى برخوردار است. در اين گفتار، گزارش تحقيق‌ها و چاپ‌هاى مختلف الفهرست را پى مى‌گيريم.

چاپ اوّل. الفهرست براى نخستين بار در سال ١٢٧١ ق/ ١٨٥٣ م، در هند و با تحقيق اسبرنجر (اسپرينگر) و مولوى عبد الحق چاپ گرديد. در اين چاپ، تمام اسامى، با ترتيب الفبايى در تمام حروف نام‌ها و نام‌هاى پدر و جد، تنظيم گرديده است و بدين ترتيب، با شيوه ترتيب اصلى الفهرست، تفاوت دارد.

سيّد محمّدصادق بحر العلوم، اين كتاب را پُراشتباه و با چاپ بد، توصيف كرده است.[١]

[١]. رجال الطوسى( تحقيق سيّد محمّدصادق بحر العلوم)، ص ٦٩