بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ١٣٧ - نظريه تقدم آراى نجاشى بر كشى و شيخ طوسى

حالى است كه نجاشى رحمه الله عمر حمّاد را نود و چند سال دانسته است؛[١] ولى شيخ بهايى به آن قائل نشده است. گفتنى است كه فخر الدين طريحى نيز در مجمع البحرين در مورد حمّاد، همين رأى را اختيار كرده است.[٢] همچنين برخى رجاليان، از رجال ابن داوود و نقد الرجال تفرشى، چنين استفاده كرده‌اند كه مؤلّفان اين دو كتاب نيز رأى كشّى را بر رأى نجاشى مقدّم داشته‌اند؛ چرا كه آن دو در فهرست رمزهاى كتاب‌هاى خود، رمزهاى رجال الكشّى را بر رمزهاى رجال النجاشى مقدّم داشته و در نقل قول‌ها نيز ابتدا كلام كشّى و سپس كلام نجاشى را آورده‌اند.[٣] درباره انتساب «ترجيح رأى كشّى بر رأى نجاشى» به شيخ بهايى و طريحى، بايد چند نكته را در نظر داشت:

فاضل خواجويى براى رفع اختلاف ميان رجال الكشّى و رجال النجاشى در مورد عمر حمّاد بن عيسى، چنين اظهار نظر كرده است كه در كتابت كلمه «سبعين (هفتاد)»، به جهت شباهت نگارش آن با كلمه «تسعين (نود)»، اشتباه صورت گرفته است و آن، يا در هنگام انتقال عبارت از رجال الكشّى به رجال النجاشى و يا در هنگام كتابت ناسخان و كاتبان انجام پذيرفته است. شاهد بر اين مدّعا، اتّفاق هر دو كتاب در لفظ «نيّف (چند)» است.[٤] گذشته از اين، نسخه‌هاى مختلف رجال الكشّى، در كلمه مذكور، متفاوت‌اند، به طورى كه در بعضى، «سبعين» و در بعضى، «تسعين» آمده است.[٥] نيز اختيار نمودن يك رأى از ميان دو رأى رجالى مختلف، غالباً با اشاره به‌

[١]. رجال النجاشى، ص ١٤٣( ش ٣٧٠)

[٢]. مجمع البحرين، ج ٣، ص ٤١

[٣]. الرسائل الرجاليّة، ج ٢، ص ٣٠٠

[٤]. روضة المتّقين، ج ١٤، ص ٤٤٥

[٥]. الرسائل الرجاليّة، ج ٢، ص ٣٠٢؛ اختيار معرفة الرجال، ص ٣١٧( ش ٥٧٢، حاشيه)