ترجمه شرح نهج البلاغه - ابن ميثم بحرانى ت محمدى مقدم و نوايى - الصفحة ٦٥٣ - فرموده است و لقد بصرتم ان ابصرتم و اسمعتم ان سمعتم و هديتم ان اهتديتم

بزند. در آن هنگام مشاهده مى‌شود كه جهنّم برافروخته شده و بهشت آراسته گرديده است. اين مضمون كلام خداست كه فرموده است. «وَ إِذَا السَّماءُ كُشِطَتْ وَ إِذَا الْجَحِيمُ سُعِّرَتْ وَ إِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ» [١] و نيز فرمود:

«فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ» [٢].

(٤٩٣٨- ٤٩٢٦)

فرموده است: و لقد بصّرتم ان ابصرتم و اسمعتم ان سمعتم و هديتم ان اهتديتم.

اين جمله امام (ع) اشاره است به جواب ديگرى و شباهت دارد به آنچه قبلًا به آن اشاره كرديم و آن بهانه اين است كه آنها وجود حجاب را مانع از مشاهده چيزى مى‌دانند كه باعث زارى و بى‌تابى است. توضيح مطلب اين است كه هر چند اكنون حجاب وجود دارد و حقايق پس از مرگ را پوشيده است ولى آنان بر آن حقايق واقفند و با عبرتها و مثلهايى كه بر زبان انبيا جارى شده است حقيقت براى آنها روشن است و مشكلات پس از مرگ را از كتب الهى و سنن انبيا فهميده‌اند و با دلايل واضح و براهين قاطع آنها را دريافته‌اند آن چنان كه گويا آنها را مشاهده كرده شكّى در آنها ندارند، بنا بر اين حجاب نمى‌تواند براى آنها بهانه‌اى باشد.

در اين كه امام (ع) از بين حواسّ پنجگانه اختصاصاً شنيدن و ديدن را يادآورى فرموده‌اند بدان خاطر است كه عبرت گرفتن براى امور آخرت به اين دو بستگى دارد. به كار بردن كلمه هدايت در جمله فوق اشاره به سهمى است كه عقل بدون دخالت ابزار در هدايت دارد، و اين كه امام (ع) «ان شرطيّه» را سه بار در جمله خود به كار برده است به اين معنى است كه با وجود ديدن و شنيدن و

[٢] سوره ق (٥٠): آيه (٢٢): ما پرده از كارت برانداختيم و چشم بصيرت بيناتر شد.