شود در بيشتر احوال ترس بر دل او غلبه مى‌كند. به همين دليل است كه عرفا خود را در تنگنايى سخت مى‌بيند و لذا مغفرت و رحمت بدون تحقق شرايطى تحقق نمى‌يابد. و عارف خود را از رسيدن بدانها درمانده مى‌بيند. چنان كه خداوند تعالى مى‌فرمايد: وَ إِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى‌ [١]. خداوند در اين آيه شريفه و نيز در سوره و العصر آمرزش را مشروط به چهار شرط قرار داده (ايمان، عمل صالح، توصيه به حق، توصيه به صبر) و در جايى ديگر اين شروط را مختصر كرده و در يك شرط كه جامع الشرائط است آورده و فرموده است: وَ لا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ يعنى آمرزش خدا به نيكوكاران نزديك است. و مى‌دانيم كه احسان جامع همه شرايط است تأثّر بنده شايسته از تلاوت اين است كه به صفتى كه آيه از آن حكايت مى‌كند در آيد. يعنى به هنگام تلاوت آيه‌اى كه بر عذاب دلالت مى‌كند از خدا بترسد و به هنگام آيه بشارت، به رحمت خدا دل ببندد و خوشحال شود و به هنگام ذكر صفات و اسماء خدا از جهت جلال و عظمت خدا، خاضع شده سرش را فرو اندازد و به هنگام ذكر كفّار و بيان عمل و انديشه آنها در باره خدا كه وى را داراى زن و فرزند مى‌دانستند از تأسف و زشتى بيان آنها صدايش گره مى‌خورد و دلش مى‌شكند و از آنچه كه ستمكاران مى‌گويند خدا را والا و منزّه مى‌داند و به هنگام ذكر بهشت در باطن خود به آن شوق پيدا مى‌كند، و هنگام ذكر آتش (جهنّم) بدنش از ترس مى‌لرزد.

نقل شده كه رسول خدا (ص) به ابن مسعود فرمود برايم قرآن بخوان، ابن مسعود مى‌گويد سوره نساء را گشودم و خواندم تا به اين آيه رسيدم: فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَ جِئْنا بِكَ عَلى‌ هؤُلاءِ شَهِيداً [٢]. ديدم كه دو چشم پيامبر پر از اشك شده است و فرمود بس است. دستور پيامبر بر توقف قرائت قرآن براى اين‌

[١] من آمرزنده كسانى هستم كه توبه كنند و ايمان بياورند و عمل شايسته انجام دهند و هدايت شوند.

[٢] سوره نساء (٤٠): آيه (٤١): چگونه خواهد بود هر گاه از هر امّتى گواهى بياوريم و تو را بر آنها گواه بگيريم.