ترجمه شرح نهج البلاغه - ابن ميثم بحرانى ت محمدى مقدم و نوايى - الصفحة ٢٦٦ - فرموده است و كمال معرفته التصديق تا نفى الصفات عنه

ساخت كه آمادگى براى مرتبه‌اى از توحيد كه اعلى و اخفاست داشته باشند و فرمود هر كس از روى خلوص بگويد لا اله الا اللّه وارد بهشت مى‌شود. و اين كلام پيامبر اشاره دارد به توحيد مطلق و خارج ساختن هر قيدى از درجه اعتبار.

پس از توضيح فوق احتمال مى‌رود منظور امام (ع) در بين مراتب ياد شده، مرتبه اوّل توحيد باشد. بدين ترتيب منظور او كه فرمود: اوّل الدّين معرفته، روشن است. زيرا اين مقدار از دين حق در نزد هر كسى روشن است و احتمال دارد كه منظور حضرت توحيد كامل باشد كه مقصود نهايى عارف و آخرين مرتبه سلوك است. بنا بر اين منظور از اوّل الدّين، اوّليّت آن در خود انسان است و اين سخن اشاره دارد به علّت غايى. علّت غايى از نظر عقلى بر ديگر علل مقدّم است هر چند در وجود مؤخّر باشد.

توضيح مطلب اين است كه معرفت كامل كه نهايت كوشش عارف است از آغاز امر حاصل نمى‌شود بلكه نيازمند وصول به مراتب ديگر معرفت است و تحصيل معرفت كامل نيازمند رياضت و زهد و عبادت و پذيرفتن اوامر الهى از روى تسليم و رضامندى است. پذيرفتن اوامر الهى وسيله كمال دين شخص شده و به انسان آمادگى مى‌دهد كه اوّلا وجود خدا را از روى يقين تصديق كند، سپس يگانگى او را بپذيرد، و براى او اخلاص بورزد، و در نهايت هر چيزى غير خدا را نفى كند. آن گاه است كه در امواج درياى عظمت غرق شود، هر مرتبه‌اى را كه ادراك كند نسبت به مرتبه قبل به كمال رسيده تا سرانجام به كمال و معرفتى كه مطلوب اوست بر حسب استعدادش دست يافته و با كمال معرفت دينش كامل شود و سير الى اللّه را به پايان برساند.

(١٠٧٦- ١٠٧٢)

فرموده است: و كمال معرفته التّصديق ... تا نفى الصفات عنه‌

در عبارت امام (ع) ترتيب اين مقدمات بدين گونه قياس مفصّل ناميده مى‌شود. قياس مفصّل قياس مركبى است كه در آن چندين نتيجه در هم آميخته‌