شرح- دو شاخ شيطان دو قوه غضب و شهوت است كه در مزاج هر انسانى وسيله نفوذ و تأثير وسوسه‌هاى شيطان ميباشند، همه خلافهاى انسان نسبت بدستورات عقل و شرع بواسطه شهوت يا غضب است و بلكه كليه تعديات و فشارى كه در عالم بوجود مى‌آيد گو اينكه گناه هم شمرده نشود از اثر اين دو قوه است شهوت در طبع خود گرم و حرارت خيز است و غضب در طبع و اثر خود سرد و برودت انگيز و اين دو نمايش از نظر اخلاق انسان و ساير جانداران شهوت و غضب تعبير ميشوند و نظر بكلى عالم عناصر گرمى و سردى تعبير ميشوند و چون مورد تطبيق را كليه ماده اعتبار كنيم و از نظر عام فضا كه اساس گردش سيارات و كواكب است بسنجيم همان قوه جاذبيه و دافعيه عامه است كه مطابق نظر دانشمند معروف نيوتن اساس انتظام و حركت منظومه‌هاى شمسى است قوه جاذبيه از حرارت مركزى شمس پيدا مى‌شود و قوه دافعيه در اثر سردى سيارات است كه آنها را بصورت صخره بى‌نور و سنگينى درآورده است.

مطلع آفتاب بر هر افقى تطبيق مى‌شود و هميشه آفتاب نسبت بيك افقى در حال طلوع است و نسبت بافق برابر آن در حال غروب و اين طلوع و غروب از نظر منشأ آن بتوسط دو قوه جاذبيه عامه و دافعيه عامه پديد مى‌شود و از نظر تأثير آن در موجودات ماديه مبدأ پيدايش گرمى و سردى پى درهم است كه اساس نمو و ترقى موجودات ماديه است و چون اين گرمى و سردى در مزاج حيوانى تركيب شود اخلاط اربعه پديد آيد كه خون و بلغم و صفراء و سوداء ناميده شده است و همه اعضاء بدن انسان از اين چهار ماده آفريده شده است و تأثيراتى كه از احساسات انسان در خون منعكس مى‌شود منشأ شهوت و غضب است و اين تأثرات از تماس و ارتباط با موجودات ماديه پديدار مى‌شود كه در اثر گرمى و سردى پديد ميشوند و از نظر انعكاس آن در مزاج انسان و سائر حيوانات شهوت و غضب ناميده ميشوند بنا بر اين تعبير حديث از مطلع آفتاب باينكه در ميان دو شاخ شيطانست بسيار تعبير جامع و دقيقى است كه همه اين مراحل را در نظر دارد و چون توجه او بخصوص جنبه اخلاقى تعلق گرفته اين تعبير را روى اساس شهوت و غضب برده است كه محصول همه مراحل و نتيجه جامعه عالم ماده است در وجود انسان از راه شهوت و غضب در همه مفاسد واقع مى‌شود و در تحت نفوذ شيطان كه رمز هر ضلالت و گمراهى و فساد و هرزه‌گى است‌