حديث اسلامى، خاستگاه ها و سير تطور - موتسكى، هارالد - الصفحة ٣٨٦ - ٥ نتيجه گيرى
به تحليل اسانيد مادلونگ نيز مىتوان ايراداتى وارد دانست. نكته كليدى بحث وى معرفى عبدالله بن حارث به عنوان جاعل روايت است. از روى اسانيد روايت كه در نمودار ٣ نشان داده شده، مىتوان فهميد كه عبدالله بن حارث، در اسانيدى كه داريم، هرگز جايگاه محورى ندارد. ايراد اول اين كه بايد ميان شكل مصحّف روايت وارد شده در كهنترين منبعمان[١]، و اسانيد كامل منابع متأخّرتر[٢]، يكى را برگزينيم. باز همان مشكل قديم؛ كه نمىدانيم كدام يك از اين دو اسناد، كهنترند. پيروان شاخت مىگويند اسانيد مرسل، قديمتر، و مابقى اسانيد، كوششهايى در جهت تكميل همان اسانيد مرسلند.[٣] دومين ايراد اين كه در اسانيد كامل، راوىاى كه ابوخليل از او روايت مىكندو نامش هم چندان نامعلوم نيست[٤]- در جاى ديگر عبدالله بن حارث[٥] يا گاه مجاهد بن جبر (د بعد ١٠٤ ق/ ٧٢٢ م) معرفى شده است.[٦] اگر بخواهيم در اين دوره دنبال جاعل بگرديم، تنها بايد يكى از اين سه را برگزينيم؛ كه باز تَهَكُّم، و سخنى بدون دليل است. ايراد سوم اين كه تا حدودى دور از ذهن
[١]. نك: سطور پيشين، شم ٦٧.
[٢]. يعنى اينها: ١) تحرير منقول از معمر بن راشد( د ١٥٣ ق/ ٧٧٠ م) كه طبرانى آورده؛ ٢) تحريرهاى منقول از هشام دَسْتُوايى( د ١٥٣ ق/ ٧٧٠ م) كه در آثار ابوداوود، ابنحنبل، و ابويعلى موصلى آمده؛ و ٣) تحريرهاى منقول از عمران بن قطان( در بارهاو، نك: ابنحجر، تهذيب، ج ٨ ص ١٣٠- ١٣٢)، كه در آثار ابنابىشيبة، ابنشبه، و مستدرك حاكم ياد شده است. تحرير طبرانى نام صالح ابوالخليل را ندارد.
[٣]. در اينجا هم اگر به تكثير اسانيد معتقد نباشيم، مىتوانيم بحث كنيم كه شكل اصيل، همان شكل غير مرسل روايت است.
[٤]. همچنان كه در تحرير ابوداوود و ابنحنبل، نامش ذكر شده است.
[٥]. نام وى در تحرير ابنابى شيبة، ابنشبة، و در مستدرك حاكم آمده است. ابوداوود نيز اسنادى بسيار شبيه به همين آورده است؛ امّا بدون متن( سنن، شم ٤، ٢٨٨). اسناد از عمرو بن عاصم كلابى( بعد ٢١٣ ق/ ٨٢٨ م) به بعد، با آنچه در مستدرك حاكم آمده، يكى است.
[٦]. مجاهد در اسناد تحرير ابويعلى موصلى( عن صاحب له، و ربما قال صالح عن مجاهد) آمده است.