ابن سيرين نسبت داد كه در سال ١١٠ فوت كرده است، «چرا كه جنگ داخلى (يا فتنه) كه با قتل خليفه وليد بن يزيد (١٢٦ هجرى)، آغاز و تا اواخر دوره اموى ادامه يافته است، تاريخى رايج براى پايان زمان خوب گذشته بوده كه طى آن، سنّت پيامبر همچنان رواج داشت.»[١] من در اين باره ترديدهايى جدى دارم. يقيناً در دوره زمانى كه شاخت بدان اشاره مى‌كند، جنگ داخلى رخ داده، امّا اين اولين نبوده است. پيش از آن، وقوع جنگ داخلى بين على و معاويه باعث شكافى در اسلام شد كه تا زمان حال وجود دارد؛ با اين همه، زمان جنگ صفين شايد براى تطبيق بر سخن ابن سيرين خيلى زود باشد. به احتمال بيشتر منظور از فتنه، آن جنگ داخلى است كه در زمان عبداللّه بن زبير و ادّعاى خليفه‌گى وى [در مكّه‌] پديد آمد. مالك در مُوطَّأ از ابن عمر نقل مى‌كند كه آرزو داشت در دوره فتنه به مكّه رود. وى مى‌گويد: اگر ابن عمر در رفتن به مكّه مانعى مى‌ديد، همان كارى را انجام مى‌داد كه پيامبر- وقتى در سال صلح حديبيه از زيارت كعبه ممنوع گرديد- انجام داد.[٢] اين وضعيت با سال‌هاى ٦٤ يا ٧٢ هجرى كه عبداللّه در مكّه محاصره شد همخوانى دارد. از سويى ديگر، تاريخ تولد ابن سيرين را در سال ٣٣ نقل كرده‌اند. بنا بر اين وى به اندازه كافى بزرگ بوده تا با صلاحيت درباره آن چه در آن دوره اتفاق افتاده، سخن گويد.

افزون بر اين، مى‌توان در باب تاريخ‌گذارى شاخت از پايان يافتن زمان‌هاى خوب گذشته در سال ١٢٦ هجرى ترديد كرد. براى نمونه در روايتى از پيامبر آمده كه بهترين نسل، نسل خود اويند؛ سپس كسانى كه در پى آنها، و سپس آنها كه پس از نسل دوم مى‌آيند. در يكى از نقل‌هاى اين روايت، ترديد شده كه آيا پيامبر نسل سومى را هم بيان كرد يا خير. از ظاهر روايت برمى‌آيد كه اوضاع پس از دوره‌اى كه بيان شده، وخيم‌تر خواهد شد[٣] و اين با دوره فتنه در زمان ابن زبير كاملًا مناسبت دارد و به رغم نظريه شاخت، نمى‌توان از آن، آغاز وخامت اوضاع در قرن دوم را

[١].p .٦٣ f ,cf .p .١٧ f .

[٢].« حج»، ش ٩٩.

[٣]. بخارى،« شهادة»، ش ٩؛« الأيمان والنذر»، ش ١٠، ٢٧؛ أبوداوود، سنن، ص ٩ و جاهاى ديگر.