حديث اسلامى، خاستگاه ها و سير تطور - موتسكى، هارالد - الصفحة ١٢٩ - ٣ يادداشت هايى با رويكردى نو در باب سنت اسلامى
ديگر بيان، حديث فوق الذكر و احاديث ذيل، پس از اينكه نخست مورد پذيرش عالمان مسلمان قرار گرفت، در بين دانشمندان ما نيز با اقبال عمومى مواجه شد. در اين صورت، منشأ اصلى اين باور عمومى كه محمّد] ص [با هجرت به مدينه روزه عاشورا را برگزيد، چيست؟ آيا حقيقتا اين يك باور عمومى، حتى ميان عالمان مسلمان است؟
به گمان من، بعيد است سخن معاذ گوياى شكلى اصلى حديث باشد. عبارت فوق گزارشى فنى است، نه «تاريخى». نكته موجود در آن اين است كه روزه عاشورا نه در قرآن، بلكه در «سنّت پيامبر» طرح شده بود. به عبارت ديگر، اين حديث يك تفسير سلبى است. دو نوع روزه، روزه سه روز در هر ماه و روزه عاشورا، آگاهانه از متن قرآنى مورد بحث ما جدا شدهاند. ظاهراً اين دو قسم روزه با ورود محمّد] ص [به مدينه از جانب وى مرسوم شد و از اين رو، به سنّت منتسب است. اين حديث با نقل يك عبارت قرآنى مبنى بر وجوب روزه بر مؤمنان، توجه ما را به عبارتپردازى اين آيه معطوف مىدارد. يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ ....
مفسران در تبيين و تفسير اين جمله جدا اختلاف نظر دارند:
قتاده ١: آيه درباره ماه رمضان است. خداوند روزه رمضان را بر كسانى كه پيش از شما [يعنى بر محمّد] ص [و معاصرانش؛ ارجاع ضمير «كم» به مخاطبان توسط مفسر صورت گرفته است] بودند، واجب كرد. در ابتدا مسلمانان ماهانه سه روز روزه مىگرفتند، همان گونه كه روزانه تنها دو بار در صبح و مغرب نماز مىخواندند. سپس خداوند روزه ماه رمضان را واجب كرد.[١]
قتاده ٢: مسلمانان پيش از وجوب روزه ماه رمضان مكلف بودند سه روز در هر ماه- هر ده روز يك بار- را روزه بگيرند و صبح و مغرب دو ركعت نماز بخوانند. اين نقطه آغازين تشريع در اسلام در باب نماز و روزه بود.[٢]
[١]
. K. Wagtendonk, Fasting in the Koran, Leiden, ٨٦٩١;
الدر المنثور، ج ١، ص ١٧٧EI ١ and EI ٢ ,s .v .AshUrA .
[٢]. همان، ص ١٩٨؛ نيز نك. ابو جعفر محمد بن جرير الطبرى، جامع البيان عن تأويل آى القرآن، تحقيق شاكر، ١٥ جلد، قاهره، ١٩٥٤ ق، ج ٣، ص ٤١٢؛ نيز همان، ص ٥٠١.