حديث اسلامى، خاستگاه ها و سير تطور - موتسكى، هارالد - الصفحة ٤٦٥ - دوم
گفته شده كه معمر بن راشد (م ١٥٣ ق) مهمترين استاد عبد الرزّاق بوده است. او كه اصالتاً بصرى بود، بعدها در صنعاء، زادگاه عبد الرزّاق رحل اقامت افكند. عبد الرزّاق مدت هفت تا هشت سال احتمالًا از سال ١٤٥ تا زمان مرگ مَعمَر در ١٥٣ هجرى، نزد او تحصيل مىكرد.[١] سفيان ثورى كوفى (م ١٦١ ق) در سال ١٤٩ ق در يمن بوده است[٢] و عالم مكى سفيان بن عينية (م ١٩٨ ق) در سالهاى ١٥٠ و ١٥٢ ق آنجا بوده است.[٣] بسيار محتمل است كه عبد الرزّاق بخش اصلى مطالبى را كه از اين راويان نقل مىكند، در اين مدت دريافت كرده باشد. با اين حساب، اطّلاعات موجود در منابع رجالى راجع به اساتيد عبد الرزّاق، با يافتههاى ما از خود مصنّف در باب مهمترين منابع كار وى تطبيق مىكند.
اين نكته مهم را بر اين همه بايد افزود كه اين چهار تن، يعنى مهمترين اساتيد عبد الرزّاق را در شمار نخستين مؤلّفان آثار مشابه از همان نوع [: مصنَّف]، دانستهاند. آنها در تدوين مصنَّف، پيشگام بودهاند. نقل است كه ابن جُريج، احتمالًا يكى از اولين مصنّفنگاران، اثرى به نام كتاب السنن داشته؛ ثورى الجامع الكبير و الجامع الصغير؛ و ابن عينية، كتاب الجوامع فى السنن و الأبواب نوشته است.[٤] تا آنجا كه من
[١]. نك. ابنأبىحاتِم، كتاب الجرح و التعديل( حيدرآباد، ١٣٧١- ١٣٧٣ ق/ ١٩٥٢- ١٩٥٣ م)، ج ٣، ص ٣٨؛ ذهبى، تذكرة الحفاظ( حيدرآباد، ١٣٧٥)، ج ١، ص ٣٦٤؛ همو، ميزان، ج ٢، ص ١٢٦( به جاى عمر، بخوانيد. مَعمَر).
[٢]. نك. ابنسعد، كتاب الطبقات الكبير، ويراسته إدوارد زاخا و ديگران( لايدن، ١٩٠٥- ١٩١٧)، ج ٥، ص ٣٦٥( شرح حال ابنعينية؛ مأخذ اين اطّلاع درباره سفيان، ابنعُينية است)؛ ذهبى، تذكره، ج ١، ص ٣٤٩( شرح حال هشام بن يوسف؛ مأخذ اين اطّلاع ابراهيم بن موسى است)؛ ابنحجر، التهذيب، ج ٦، ص ٣١١ و ٣١٣.
[٣]. ابنسعد، طبقات، ج ٥، ص ٣٦٥.
[٤]. نك. ابننديم، فهرست( قاهره، ١٣٤٨ ق)، ص ٣١٣- ٣١٦. به گفته ابننديم، ابنعينية كتأبىنداشته است، بلكه مردم تنها از او سماع مىكردهاند. البته اين لزوما بدين معنا نيست كه او رواياتش را نمىنوشته است، بل صرفا بدين معناست كه او از كتاب در تدريسش استفاده نمىكرده يا كتابى را براى استنساخ در اختيار شاگردانش قرار نمىداده است. آثار زير به او منسوب است كه با توجه به آنچه گذشت، بايد محصول ثبت درسهايش از جانب شاگردانش باشد؛ تفسير( نك. ابننديم، فهرست، ص ٣١٦) و كتاب الجوامع فى السنن والأبواب( نك. أبوطالب المكى، قوت القلوب( قاهره، ١٩٦١)، ج ١، ص ٣٢٤ و كتاب سزگين راجع به منابع بخارى به زبان تركى با عنوانBuharinin kaynaklari ، ص ٤٢). براى جامع مَعمَر نك. مقاله سزگين كه به زبان تركى در مجله تركيات انتشار يافته است.
F. Sezgin," Hadis musannefatinin mebdei ve Ma'mer b R
عزid'in C عmi'i ",TUrkiyat ٢١ (٥٥٩١ )٥١١ -٤٣ .