حديث اسلامى، خاستگاه ها و سير تطور - موتسكى، هارالد - الصفحة ٢٧١ - ٣ مجموعه تحت تملك محمد على اليعقوبى در نجف

آن‌ها را نيز مى‌توان به گونه‌اى (مثلًا با تقيّه) توجيه كرد. عاملى نمى‌گويد كدام دو حديث را منظور داشته است، امّا ما مى‌توانيم با مراجعه به حواشى مكتوب در نسخه خطّى ٦٩٢ دانشگاه تهران آن دو حديث را بيابيم. بسيارى از اين حواشى كه حُرّ عاملى نوشته است. با نخستين حروف نامش م د ح (- محمّد الحرّ) مشخّص شده‌اند. دو حديثى كه على الظاهر مشكل مينمايند، شماره‌هاى ١٥ و ٣٠ از اصل زيد النّرسياند. حديث ١٥، بر خلاف تعاليم رسمى اماميه، مى‌گويد زمانى خواهد آمد كه هيچ حجّتى بر زمين نخواهد بود. حُرّ عاملى، در حاشيه خود، اين حديث را از روى تقيّه يا در اشاره به دوران غيبت مى‌داند. حديث ٣٠ توصيف مى‌كند كه چگونه خداوند بر شترى سوار، در روز عَرفه بر زمين فرود مى‌آيد! حُرّ عاملى مى‌گويد اين حديث را بايد تأويل به مجاز كرد. تنها حُرّ عاملى نيست كه از اين دو حديث نگران و ناراحت بوده؛ بعدها محمّد تقى تسترى اين دو حديث را و تعدادى ديگر را نقد كرده است.

بر خود لازم مى‌دانم علاوه بر اين، از پرفسور مادلونگ تشكر كنم كه نسخه‌اى از كتاب دراسة حول الأصول الأربعمئة، نوشته [حسين‌] الجلالى (نك. پانوشت ٢) را در اختيارم قرار داد. اين اثر مرور سودمندى بر عمده اطّلاعات موجود در باب اصول دارد.