انجام داده، عبارت است از جايگزين كردن تكيه كلام‌[١] «قَيِّدوا العلمَ» (علم را حفظ كنيد) به جاى شكل قديم‌تر «آرى كتابت كنيد»؛ بنا بر اين، اين حديثى مجعول نيست، بلكه نوع خاصى است از روايت بالمعنى. دو زنجيره‌اى كه بدون ذكر نامِ عمرو بن شعيب به عبداللّه بن عمرو مى‌رسند مشكوك‌اند. براى بحث از زنجيره ابن جُرَيح عن عطاء بن أبى رباح عن عبد اللّه بن عمرو بن شرح حديث ج- ١ در بالا مراجعه كنيد. زنجيره روايت ابن أبى مُلَيكة عن عبد اللّه بن عمرو منحصراً به نقل از ابن مُعَمَّل است و به احتمال زياد اصيل و موثّق نيست. احتمالًا ابن مُعَمَّل قصد داشته با اين إسناد الحاقى، سنديت روايت جديد خود را وثاقت بخشد. اگر درستى ملاحظات ما اثبات شود كه در مورد اخير احتمال آن بسيار است، در آن صورت به نمودار درختى معمول براى احاديث دست يافته‌ايم (عمرو بن شعيب حلقه مشترك و عبداللّه بن مُعَمَّل حلقه مشترك فرعى است).

از دو روايت صحابه در موافقت با كتابت حديث كه در اينجا مورد بحث است، مورد د- ١ قطعاً قديمى‌تر است، زيرا در جامع مَعمَر وجود دارد.[٢] مَعمَر آن را مستقيماً از استادش همّام بن مُنَبِّه دريافت كرده است. اگر منشأ پيدايش اين روايت أبوهريره نباشد، آن را فقط بايد به يك نسل بعد نسبت داد. همان گونه كه در نمودار آمده، اين روايت دو حلقه مشترك دارد. از منظرى ديگر، اگر أبوهريره را راوى اصلى ادعا شده بدانيم، او حلقه مشترك است، و حلقه‌هاى مشترك فرعى عبارتند از عمرو بن شعيب و همّام بن مُنَبِّه. عمرو بن شعيب آن را از أبوهريره براى دو زنجيره روايت كرده است. يكى از طريق مجاهد و ديگرى از طريق مغيرة بن حكيم.

در حديث د- ٢، مجاهد حلقه مشترك (همراه با حلقه‌هاى مشترك فرعى) است؛ از اين رو، بايد وى اين حديث را در اواخر قرن اوّل و اوايل قرن دوم هجرى، چه بسا زودتر از آن، منتشر كرده باشد. ديگر زنجيره‌هاى إسناد كه با [٢٤٩ [راوى (ادعا شده) اصلى، يعنى عبد اللّه بن عمرو شروع مى‌شوند، يا به ندرت تصديق شده‌اند

[١]. نك. همين مقاله، پيشتر، ص‌[ ٢٣٧].

[٢]. در عبدالرزاق، ج ٩، ص ٢٥٩، شماره ٢٠٤٨٩.