حديث اسلامى، خاستگاه ها و سير تطور - موتسكى، هارالد - الصفحة ١٩٥ - چهارم

اضافات، حذف، اعمال تغييرات جانب‌دارانه، تحريف- و نه جعل صرف- به دلخواه فرد درآيد. مطالعات فان إس‌[١] و مايكل كوك‌[٢] هر دو، هم اصل اين اتفاق و هم چگونگى آن را نشان مى‌دهند. مطمئنا تمايل به اين كه حديث انعطاف‌پذير و غير مسجّل باشد، در تلاش براى حفظ احاديث به صورت آموزه شفاهى نقش داشته است. امّا ظاهراً سرانجام تكوين اين سير به نقل حديث از حفظ، به ويژه در بصره، منتهى مى‌شود كه به منزله رقابتى مهارتى بوده است.

اكنون حاميان حديث مكتوب در كجا ايستاده‌اند؟ تجزيه و تحليل إسنادهاى احاديث مربوطه مبيّن اين است كه اظهار رسمى موافق با كتابت در همان سده نخست منتشر شده بوده است. نام صحابى پيامبر عبد اللّه بن عمرو بن العاص (م ٦٤ ق) از مكه‌[٣] مكرراً مطرح مى‌شود. در برخى موارد او را راوى اصلى‌[٤] مى‌دانند و در موارد ديگر او و آمادگى‌اش براى نگارش، موضوع بيانيه رسمى است.[٥] احتمال دارد كه او در يك مورد، همچنان كه راوى اصلى است، جوان‌ترين راوى مشترك نيز باشد.[٦] عبد اللّه بن عمرو صاحب يك «صحيفه» بود، كتابچه‌اى مشتمل بر احاديث پيامبر و صحابه كه وى آنها را نگاشته بود، امّا او، آنچنان كه ديگران يادداشت‌هايشان را مخفى نگاه مى‌داشتند اين صحيفه را (كه با اطمينان مى‌توان مشهورترين صحيفه از نوع خود انگاشت) پنهان نگاه نداشت. برعكس او در ميان جمع بدان مى‌باليد و حتى بدان نام «الصادقه» داده بود. همچنين اين صحيفه به طور

[١].Josef van Ess ,Zwischen IadD *

and Theologie. Studien zum Entstehen pradestina tianischer Uberlieferung) Berlin and New York, ٥٧٩١(.

[٢]

. Michael Cook, Early Muslim Dogma: a Source- Critical Study) Cambridge, ١٨٩١(.

[٣]. سزگين،GAS ، ج ١، ص ٨٤.

[٤]. خطيب بغدادى، تقييد العلم، ص ٧٤- ٨٢، نمودار ج- ١؛ همان، ص ٦٨- ٦٩، نمودار ج- ٢؛ همان، ص ٨٤- ٨٥، نمودار د- ٢.

[٥]. همان، ص ٨٢- ٨٤، نمودار د- ١.

[٦]. همان، ص ٧٤- ٨٢، نمودار ج- ١، و نك. ادامه، ص‌[ ٢٤٧- ٢٤٨].