موسوعة الإمام الخميني 48 (آداب الصلوة( آداب نماز)) - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٣٦٣ - خاتمه در اشاره به جامعيت سوره حمد

بود به عالم جبروت و ملكوت اعلى‌ كه حقايق آنها محامد مطلقه‌اند. و «رَبِّ العَالَمِينَ» به مناسبت «تربيت» و «عالمين»، كه مقام سوائيت است، اشاره توان بود به عوالم طبيعت كه به جوهرِ ذاتْ متحرّك و متصرّم و در تحت تربيت است.

و «مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ‌» اشاره به مقام وحدت و قهّاريت و رجوع دايره وجود است.

و تا اين‌جا تمام دايره وجود نزولًا و صعوداً ختم شود.

و در مقام دوم گوييم كه «استعاذه»- كه مستحبّ است- اشاره شايد باشد به ترك غير حق و فرار از سلطنت شيطانيه. و چون اين، مقدّمه مقامات است نه جزء مقامات- زيرا كه تخليه مقدمه تحليه است و بالذات از مقامات كماليه نيست- از اين جهت، استعاذه جزء سوره نيست، بلكه مقدمه دخول در آن است. و «تسميه» اشاره شايد باشد به مقام توحيد فعلى و ذاتى، و جمع بين هر دو. و «الْحَمْدُ لِلَّهِ‌» تا «رَبِّ الْعالَمِينَ‌» شايد اشاره باشد به توحيد فعلى. و «مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ‌» اشاره به فناء تامّ و توحيد ذاتى. و از «إِيَّاكَ نَعْبُدُ» شروع شود به حالت صحو و رجوع. و به عبارت ديگر، «استعاذه» سفر از خلق است به حق و خروج از بيت نفس است. و «تسميه» اشاره به تحقّق به حقّانيت است پس از خلع از خلقيت و عالم كثرت. و «الْحَمْدُ» تا «رَبِّ الْعالَمِينَ‌» اشاره است به سفر از حقّ بالحقّ فى الحقّ. و در «مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ‌» تمام شود اين سفر. و در «إِيَّاكَ نَعْبُدُ» سفر از حق به خلق به حصول صحو و رجوع شروع شود. و در «اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ‌» اين سفر به اتمام رسد.

و در مقام سوم گوييم كه اين سوره شريفه مشتمل است بر عمده مقاصد الهيه در قرآن شريف؛ زيرا كه اصل مقاصد قرآن تكميل معرفة اللَّه و تحصيل توحيدات ثلاثه، و رابطه ما بين حق و خلق، و كيفيّت سلوك الى اللَّه، و كيفيّت رجوع رقايق به حقيقة الحقايق، و معرّفى تجلّيات الهيه جمعاً و تفصيلًا و فرداً و تركيباً، و