موسوعة الإمام الخميني 48 (آداب الصلوة( آداب نماز)) - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٣٠٣ - بحث و تحصيل در بيان اشتقاق لفظ «رحمان» و «رحيم»

تجلّيات؛ و اشاره به آن است: «سَبَقَتْ رَحْمَتُهُ غَضَبَه»[٤٩٨] به بعض وجوه.

بالجمله، چون‌ «بسم اللَّه» به حسب باطن و روح، صورت تجلّيات فعليه است، و به حسب سرّ و سرّ السرّ، صورت تجلّيات اسمائيه بلكه ذاتيه است، و تجلّيات مذكوره به مقام «اللَّه» اوّلًا و به مقام «الرحمان» پس از آن و به مقام «الرحيم» پس از آن است، بايد صورت لفظيه و كتبيه نيز چنين باشد تا مطابق نظام الهى و ربّانى باشد.

و اما «رحمان» و «رحيم» در سوره مباركه «حمد» كه متأخّر از «ربّ العالمين» است، شايد براى آن باشد كه در «بسم اللَّه» نظر به ظهور وجود از مكامن غيب وجود است؛ و در سوره شريفه نظر به رجوع و بطون است؛ و در اين احتمال اشكالى است؛ و شايد براى اشارت به احاطه رحمت «رحمانيه» و «رحيميه» باشد؛ و شايد نكته ديگرى داشته باشد. در هر صورت، اين نكته كه ذكر شد در «بسم اللَّه» حقيق به تصديق است؛ و شايد از بركات رحمت رحيميه باشد در قلب اين ناچيز. ولَهُ الْحَمْدُ عَلى‌ ما أنْعَم.

بحث و تحصيل: در بيان اشتقاق لفظ «رحمان» و «رحيم»

علماء ظاهر گفته‌اند كه «رحمان» و «رحيم» مشتق از «رحمت» هستند و در آنها عطوفت و رقّت مأخوذ است. و از ابن عباس- رضي اللَّه عنه- روايت شده كه «إنَّهُما اسْمانِ رَقيقانِ. أحَدُهُما أرَقُّ مِنَ الْآخَرِ: فَالرَّحمنُ الرَّقيقُ؛ والرَّحيمُ الْعَطُوفُ عَلى‌ عِبَاده بِالرِّزْقِ وَالنِّعَمِ»[٤٩٩]. و چون عطوفت و رقّت را انفعالى لازم است، از اين جهت در

[٤٩٨] -« رحمت او بر خشمش پيشى جسته است».( علم اليقين، ج ١، ص ٥٧)

[٤٩٩] - آن دو( رحمان و رحيم) دو نام لطيف( متضمّن معناى لطف) هستند كه يكى از ديگرى‌لطيف‌تر است: رحمان يعنى لطف كننده و رحيم يعنى مهربانى كننده با بندگانش به دادن روزى و نعمت‌ها».( مجمع البيان، ج ١، ص ٩١)