راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٦٠ - توضيح تفاوت ميان دو مقام با مثالى حسّى

همچنين توجّه اوليا به پاكسازى و صيقل دادن دل است تا نور حق كاملا بر دل بتابد همانند كار چينيها (در مثال گذشته) و توجّه علما و حكما به گرد آوردن نقش و صورت علوم در دل معطوف است همانند كارى كه روميان كردند. به هر حال دل مؤمن نمى‌ميرد و علم او در هنگام مرگ از بين نمى‌رود و صفاى دل او به تيرگى مبدّل نمى‌شود، و به اين مطلب اشاره داشته هر كس گفته است: خاك جايگاه ايمان (دل مؤمن) را از بين نمى‌برد و ايمان وسيله‌اى است كه انسان را به خداى متعال نزديك مى‌كند اما آنچه آدمى از علم به دست آورده يا آنچه از صفا و آمادگى براى پذيرش خود علم تحصيل كرده او را از ايمان و معرفت بى‌نياز نمى‌كند، از اين رو هيچ كس جز با علم و معرفت به سعادت نمى‌رسد.

بعضى سعادتها شريفتر از بعضى است، چنان كه بى‌نيازى فقط به ثروت است پس كسى كه پول دارد ثروتمند است و كسى كه گنجهاى پر دارد نيز ثروتمند است. درجات خوشبختان بر حسب شناخت و ايمان آنها متفاوت است چنان كه درجات ثروتمندان بر حسب كمى و زيادى مال تفاوت مى‌كند، شناختها (ى مربوط به ذات حق) نور است و مؤمنان تنها با نور معرفت به ديدار حق مى‌شتابند.

خداى متعال مى‌فرمايد: يَسْعى‌ نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمانِهِمْ«٧٥» و در حديث آمده است «به بعضى از مؤمنان نورى همانند كوه و به بعضى نورى كوچكتر از آن داده مى‌شود، تا آنجا كه نفر آخر آنها مردى است كه نورى به او داده مى‌شود كه به اندازه انگشت شست پاى اوست. پس يك بار نور متجلّى و ديگر بار خاموش مى‌شود هرگاه نور متجّلى شود مؤمن گام بر مى‌دارد و راه مى‌رود و چون خاموش شود مى‌ايستد. عبور مؤمنان از صراط به اندازه نور آنهاست. بعضى از آنها به يك چشم بر هم زدن مى‌گذرند و بعضى مانند برق و بعضى چون ابر و برخى مانند سقوط ستاره و بعضى مانند دويدن اسب عبور مى‌كنند و كسى كه به‌