راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ١٣٨ - شرح حقيقت خوشخويى و بدخويى

سر مى‌زند زيرا از اعتدال قوه عقل، خوب تدبير كردن، تندى ذهن، دانايى رأى، راست بودن گمان و تيز دركى آفات پنهانى نفوس، صادر مى‌شود و از طرف افراط اين اصول، جربزه حيله‌گرى، فريب، زيركى، نشأت مى‌گيرد، و از طرف تفريط آنها نادانى و غماره و حماقت و ديوانگى صادر مى‌شود. مقصودمان از غماره كم تجربگى در كارهاست در صورتى كه نيروى تخيّل سالم باشد، و گاه آدمى در يك چيز كم تجربه است و در چيز ديگر با تجربه. تفاوت ميان حماقت و جنون اين است كه احمق هدفش درست است، ليكن (براى رسيدن به هدف) راه را بد انتخاب مى‌كند لذا فكر درستى در راه رسيدن به هدف ندارد، امّا مجنون آنچه شايسته نيست انتخاب مى‌كند و گزينش و انتخابش فاسد است.

امّا از صفت شجاعت بخشندگى، سرسختى و مقاومت، شهامت، شكستن (هواى) نفس، تحمل و بردبارى، فرو خوردن خشم، سنگينى و متانت و نظاير آنها نشأت مى‌گيرد، و تمام اينها اخلاق ستوده است امّا طرف افراط شجاعت تهوّر و بى‌باكى است كه از آن گزافه‌گويى، برترى جويى و خشم و تكبّر و خودپسندى نشأت مى‌گيرد و امّا از طرف، تفريط آن ذلّت و خوارى، بى‌تابى، فرو مايگى و كوچكى نفس و خوددارى از پذيريش حقّى كه واجب است، صادر مى‌شود.

امّا از عفّت، بخشندگى، آزرم، شكيب، گذشت، قناعت، ديندارى، امانت، گشاده‌رويى، كمك، ظرافت و طمع نداشتن صادر مى‌شود، و در صورتى كه به طرف افراط و تفريط بگرايد حرص، آزمندى، بى‌حيايى، پليدى، ولخرجى، تنگ گرفتن در روزى، رياكارى، پرده‌درى، بى‌شرمى، كارهاى بيهوده، چاپلوسى، بخل، سرزنش، خوار شدن در مقابل ثروتمندان و كوچك شمردن فقيران و غيره نشأت مى‌گيرد.

بنابراين اصول اخلاق نيك صفات و فضايل چهارگانه است كه عبارتند از:

حكمت، شجاعت، عفّت، عدالت و بقيّه فضايل شاخه‌هاى آنها به شمار مى‌روند، و جز پيامبر خدا (ص) كسى در اين اصول چهارگانه به درجه كمال اعتدال نرسيده است و ديگر مردم پس از او در نزديك و دور شدن به آن حضرت‌