گفت: آيا ابليس مى‌خوابد؟ او لبخند زد و گفت: اگر مى‌خوابيد از شرّ او راحت بوديم. در اين صورت مؤمن از شرّ شيطان رهايى ندارد. آرى براى تضعيف و دفع او راهى وجود دارد، چنان كه پيامبر (ص) فرمود: «براستى مؤمن شيطان خود را ناتوان و لاغر مى‌كند چنان كه شما شترتان را در مسافرت ضعيف و فرسوده مى‌كنيد»«١٣٣» ابن مسعود گفته است: شيطان مؤمن لاغر است.

قيس بن حجّاج گفته است: شيطانم به من گفت: من وارد بدنت شدم در حالى كه به اندازه گوسفندى بودم و اكنون به اندازه گنجشكم، گفتم: دليلش چيست؟ گفت:

مرا با قرآن آب مى‌كنى، بر تقوا پيشگان دشوار نيست كه با پاسدارى از درهاى ظاهرى (ورود شيطان) و راههاى آشكارى كه منجّر به گناهان ظاهر مى‌شود درهاى ورود شيطان را ببندند و تنها در راههاى دشوار اين مبارزه مى‌لغزند، زيرا اينان به آن راهها دست نمى‌يابند تا از آنها پاسدارى كنند، چنان كه در فريب خوردن علما و واعظان اشاره كرديم. آنچه مشكل است اين است كه راههاى شيطان به دل (انسان) بسيار، امّا راه ورود فرشتگان يكى است و اين در ورودى با آن درهاى بسيار اشتباه مى‌شود. مثل بنده در اين مورد مانند مسافرى است كه در شب تاريك در بيابانى بماند كه راههاى بسيار و صعب العبور دارد و جز با چشم بينا و طلوع خورشيد تابان ممكن نيست از آن رها شود. چشم بينا در اين جا همان دلى است كه به تقوا روشن باشد و خورشيد تابان همان دانش بسيارى است كه از كتاب خدا و سنت پيامبرش (ص) فراهم شود و با انسان با

«١٣٣» اين حديث را احمد در مسند و ابن ابى الدنيا در (( مكائد الشيطان )) از ابوهريره روايت كرده چنان كه در (( الجامع الصغير )) آمده است ، و شريف رضى آن را در (( المجازات النبويه ، )) ص ٢٦٤، نقل كرده و گفته است : اين استعاره و كنايه است و مقصود اين است كه مطيع ساختن مؤ من بر شيطان دشوار است و مؤ من به وسوسه هاى شيطان گوش نمى دهد و در معرض هوا حبس آن قرار نمى گيرد، چون به دين خود چنگ مى زند، و با بهشت يقين خود بر او غالب آيد، بنابراين شيطان مؤ من همواره بر اثر ستيز مداوم با مؤ من براى مطيع ساختن او و كشيدن مهار وى خسته است پس ‌ حضرت چنين تشبيه كرده كه شيطان مؤ من را در پناه بردن به گمراهى هاى او معيوب نمى سازد و با فرسوده كردن شتر خود در سفر در صورتى كه طولانى شود و توانش كم گردد و خلقتش نيكو باشد از پيروى شيطان خوددارى مى كند.