راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٧٦ - توضيح تفاوت ميان دو مقام با مثالى حسّى

بينش معناى وسوسه، الهام، فرشته، شيطان، توفيق، سلب توفيق روشن شد و پس از اين (مطالب) هركه مى‌خواهد در ذات شيطان بينديشد كه آيا جسمى لطيف يا جسم نيست و در صورتى كه جسم است چگونه جسم وارد بدن انسان مى‌شود؟

ما اكنون در علم مربوط به قلب نيازى به دانستن آن نداريم، بلكه كسى كه در اين موضوع بحث كند همانند كسى است كه مارى در لباسش وارد شود و در حالى كه دفع ضرر مار بر او لازم است سرگرم بحث از رنگ و شكل و طول و عرض مار شود و اين عين نادانى است. بنابراين از برخورد انديشه‌هايى كه انسان را به بدى وادار مى‌كند آگاه شدى و اين دلالت دارد كه اين تصادم و برخورد بدون ترديد علتّى دارد و معلوم شد آن محرّكى كه به بدى تحريك مى‌كند و بايد از او پرهيز كرد دشمن است و اينك كه دشمن را شناختى سزاوار است كه به پيكار با او بپردازى.

خداى متعال در بسيارى از آيات قرآن دشمنى او (شيطان) را بيان فرموده تا پس از ايمان به وجود اين دشمن از او پرهيز كنى لذا فرموده است: إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا إِنَّما يَدْعُوا حِزْبَهُ لِيَكُونُوا من أَصْحابِ السَّعِيرِ.«١٢٨» و نيز فرمود: أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ.«١٢٩»

پس بر بنده لازم است كه دشمن را از خود دور كند نه آن كه از اصل و تبار و محل سكونت آن بپرسد، آرى سزاوار است كه از اسلحه دشمن بپرسد تا بتواند آن را از خود دفع كند. اسلحه شيطان خواهشهاى نفسانى و شهوتهاست و براى عمل كنندگان همين بس است.

امّا شناخت ذات شيطان و حقيقت فرشتگان محلّ تاخت و تاز عارفانى است كه با شتاب وارد علم مكاشفه شده‌اند و در علم معامله نيازى به شناخت آن‌