راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٥٧ - توضيح تفاوت ميان دو مقام با مثالى حسّى

٣- وجود خيالى يعنى صورت جهان در خيال كه بعد از وجود حقيقى است ٤- وجود عقلى يعنى وجود صورت جهان در عقل پس از وجود خيالى است.

بعضى از وجودهاى ياد شده روحانى و برخى جسمانى است، و روحانيّت بعضى از وجودهاى روحانى از بعضى ديگر بيشتر است. و اين لطفى نشأت گرفته از حكمت الهى است كه حدقه چشم تو را با حجمى اندك بگونه‌اى قرار داده كه شكل جهان و آسمانها و زمين با گستردگى اطراف آنها در عدسى آن مى‌افتد سپس از وجود حسّى گذشته در خيال ظاهر مى‌شود، آنگاه در قلب، زيرا همواره چيزهايى را درك مى‌كنى كه به تو مى‌رسد. پس اگر براى تمام جهان نمونه‌اى در وجودت قرار ندهد از آنچه جدا از وجود توست آگاه نمى‌شوى. پاك و منزه است خدايى كه اين شگفتيها را در دلها و ديده‌ها تدبير كرده و دلها و ديده‌ها از درك آن نابيناست، تا آنجا كه دلهاى بيشتر مردم از نفس و شگفتيهاى آن بى‌خبر است. اينك به مقصود خود باز مى‌گرديم.

مى‌گوييم: قلب، حقيقت جهان و صورت آن را يك بار از حواس مى‌گيرد و يك بار از لوح محفوظ، چنان كه چشم يك بار صورت خورشيد را با نگاه به آن مى‌بيند و يك بار به آب زلال مقابل خورشيد كه عكس خورشيد در آن افتاده نگاه مى‌كند و خورشيد را مى‌بيند. پس هر گاه حجاب ميان قلب و لوح محفوظ برطرف شود اشيا را در لوح مى‌بيند و دانش از لوح به سوى او مى‌جوشد در اين صورت است كه از حواس ظاهرى بى‌نياز مى‌شود نظير جوشيدن آب از عمق زمين كه در مثال حوض گذشت، و هر گاه به خيالاتى روى بياورد كه از محسوسات حاصل مى‌شود، آن خيالات مانع مى‌شوند كه روح محفوظ را ببيند.

چنان كه هر گاه آب از نهرها در حوض جمع شود مانع مى‌شود كه آب از عمق زمين بجوشد، و كسى كه صورت خورشيد را در آب مى‌بيند خود خورشيد را نمى‌بيند. بنابراين قلب دو در دارد: يك در به عالم ملكوت يعنى لوح محفوظ و عالم فرشتگان باز است و يك در به حواس پنجگانه باز است كه به عالم طبيعت وابسته است و عالم طبيعت بگونه‌اى عالم ملكوت و لوح محفوظ را نشان مى‌دهد.