راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٣٩ - توضيح مثال قلب نسبت به دانشها

مى‌خواهيم صورت را ببينيم بر ما مجهول است و نمى‌توانيم صورت و جهت آن را در مقابل آينه قرار دهيم، دل نيز آينه‌اى است كه آمادگى دارد واقعيّت همه اشيا را متجلّى سازد و خالى بودن دل از دانشها به سبب اين موانع پنجگانه است.

١- كاستى در خود دل مانند دل كودك چرا كه بر اثر كاستى، دانشها در آن جلوه نمى‌كند.

٢- تيرگى گناهان و خباثتى كه از شهوترانى زياد حاصل و بر روى دل متراكم مى‌شود، زيرا گناهان صفا و روشنى دل را از بين مى‌برند و به نسبت تراكم تاريكى مانع از ظهور حقّ در آن مى‌شوند. گفتار پيامبر (ص) به اين مطلب اشاره دارد: «كسى كه به گناهى نزديك شود قسمتى از عقلش از او جدا مى‌شود و هرگز باز نمى‌گردد.»«٤٥» يعنى در دلش تيرگى پديد مى‌آيد كه اثرش هرگز برطرف نمى‌شود، زيرا نهايت كارى كه از او ساخته است اين است كه در پى گناه كار نيكى انجام دهد كه اثر آن را برطرف سازد. پس اگر كار نيكى انجام دهد در صورتى كه پيش از آن گناهى نكرده باشد ناگزير روشنايى قلب زياد مى‌شود امّا چون پيش از ثواب گناه مرتكب شده ثواب بى‌فايده است و قلب به حالت قبل از گناه برنمى‌گردد و نورى بر آن افزوده نمى‌شود و اين زيانى آشكار و نقصانى مسلّم است، و آينه‌اى كه چركين مى‌شود سپس چرك آن با ابزار جلا و صيقل داده مى‌شود مانند آينه‌اى نيست كه هرگز چركين نشده و براى جلاى بيشتر صيقل داده مى‌شود بى‌آن كه قبلا چركين شده باشد، بنابراين روى آوردن به بندگى خدا و روى گرداندن از شهوتها قلب را جلا مى‌دهد و آن را صاف مى‌كند از آن رو خداى متعال مى‌فرمايد: وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا«٤٦». و پيامبر (ص) فرمود: «هركس عمل كند به آنچه مى‌داند