راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ١٥٢ - شرح تفصيلى راه تهذيب اخلاق

هستند كه در اين جهات مختلفند و براى هريك بر حسب آنچه صفت و حالتش اقتضا مى‌كند درجه‌اى است در دورى و نزديكى به خدا: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَ من يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ.«٦٣» وَ ما ظَلَمَهُمُ الله وَ لكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ.«٦٤»

شرح تفصيلى راه تهذيب اخلاق‌

پيش از اين دانستيد كه معتدل بودن اخلاق همان سلامتى نفس است، و انحراف از حالت اعتدال بيمارى نفس، چنان‌كه معتدل بودن مزاج همان سلامتى بدن است و انحراف از حالت اعتدال بيمارى بدن. بنابراين بدن را به عنوان مثال مى‌آوريم و مى‌گوييم: مثل نفس در درمان كردن آن از طريق ترك اخلاق پست و كسب فضيلتها و اخلاق زيبا همانند درمان بدن از طريق از بين بردن بيماريهاى آن و به دست آوردن سلامتى است و چنان‌كه بر اصل مزاج اعتدال غالب است و به وسيله عوارض غذا و هوا و حالات، بيمارى بر آن عارض مى‌شود، هر نوزادى نيز سالم و معتدل و به فطرت توحيد متوّلد مى‌شود و پدر و مادرش هستند كه او را يهودى، نصرانى و مجوسى بار مى‌آورند به اين معنى كه از طريق عادت و آموختن، صفات پست را كسب مى‌كند و چنان‌كه بدن در آغاز كامل آفريده نشده است و با غذا رشد و تربيت مى‌يابد نفس نيز ناقص خلق شده امّا قابل رسيدن به كمال است و تنها با تزكيه و تهذيب اخلاق و با غذاى دانش كامل مى‌شود. اگر بدن سالم باشد كار پزشك آماده‌سازى قانون بهداشت است، و اگر بدن بيمار باشد كارش برگرداندن سلامتى به بدن است. پس نفس تو اگر از نظر اخلاقى پاك و مهذّب است سزاوار است كه در حفظ آن و حفظ سلامتى‌اش و تقويت و افزودن بر صفاى آن بكوشى و اگر از كمال و صفا خالى است شايسته‌