راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٣١٦ - بيان تفاوت مردم در عقل

بداند، آيا هيچ عدد ريگها را مى‌دانيد؟ عرض كردند: نه فرمود: من عقل را به تعداد ريگها مختلف آفريدم، به برخى از مردم يك حبّه و به بعضى دو حبّه و به دسته‌اى سه و چهار حبّه دادم، و يكى را رطلها«٥٤» و ديگرى را صاعها«٥٥» و بعضى را بيش از اين عقل عطا كردم.»«٥٦»

اگر گفته شود: چرا گروههايى از صوفيان عقل و معقول را نكوهش مى‌كنند؟ پاسخ اين است كه بدانى مردم نام عقل و معقول را براى مجادله و مناظره و مناقضات و الزامات علم كردند، و اينها از فنون علم كلام است، و صوفيان نتوانستند به آنها ثابت كنند كه شما در اين نامگذارى خطا كرده‌ايد، چه پس از تداول آن بر زبانها محو آن از دلها امكان‌پذير نبود، لذا صوفيان به نكوهش عقل و معقول پرداختند، و مراد آنان نكوهيدن مجادله و مناظره بود. امّا انوار بينش باطنى كه به وسيله آن خداوند شناخته، و صدق گفتار پيامبرانش دانسته مى‌شود و خداوند آن را ستوده چگونه ممكن است مورد نكوهش قرار گيرد؟ و اگر عقل مذموم و ناپسند باشد چه چيزى نيكو و پسنديده خواهد بود؟ و اگر تنها شرع محمود و ستوده است صحّت شرع از روى چه چيزى شناخته مى‌شود، و چنانچه اين امر با همين عقل نكوهيده‌اى كه مورد وثوق نيست معلوم مى‌گردد، ناگزير شرع نيز مذموم و ناپسند خواهد بود.

نبايد به گفته كسانى توجّه شود كه مى‌گويند: صحّت شرع به ديده يقين و نور ايمان شناخته مى‌شود نه به وسيله عقل، چرا كه مراد ما از عقل همان ديده يقين و نور ايمان است اين صفتى است باطنى كه آدمى به سبب داشتن آن از چهارپايان متمايز مى‌شود، تا به وسيله آن حقايق امور را درك كند.