راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٣١٢ - بيان تفاوت مردم در عقل

فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَ لكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي في الصُّدُورِ«٤٩» و نيز: وَ من كانَ في هذِهِ أَعْمى‌ فَهُوَ في الْآخِرَةِ أَعْمى‌ وَ أَضَلُّ سَبِيلًا«٥٠»، اينها امورى است كه برخى از آنها با چشم سر و بعضى از آنها با چشم دل براى پيامبران مكشوف شده، و همه آنها رؤيت ناميده شده است.

خلاصه هر كس چشم بصيرتش بينا نباشد از دين جز ظواهر و امثله آن بهره‌اى نمى‌برد، و از مغز و حقايق آن نصيبى نمى‌يابد.

آنچه ذكر شد اقسام مواردى بود كه واژه عقل بر آنها اطلاق مى‌شود.

بيان تفاوت مردم در عقل‌

در معناى تفاوت عقل ميان مردم اختلاف است، و موردى ندارد كه ما به نقل سخنان كسى بپردازيم كه تحصيل و تحقيق او در اين باره اندك است، بلكه سزاوارتر اين است كه حقّ را بيان كنيم، و حقّ صريح اين است كه در اقسام چهار گانه عقل به جز قسم دوّم تفاوتها و درجاتى است، و قسم دوّم عبارت از علم ضرورى است به جايز بودن آنچه جايز است و محال بودن آنچه محال است، زيرا هر كس بداند كه دو تا بيش از يكى است مى‌داند كه يك شخص نمى‌تواند در دو جا حضور داشته، و يا يك چيز هم قديم باشد و هم حادث. و هر كس اينها و امثال اينها را بداند علم او به آنها قطعى و خالى از هر گونه شكّ است، ليكن در اقسام سه گانه ديگر تفاوت حاصل مى‌شود.

امّا قسم چهارم از اقسام عقل كه عبارت از استيلاى قدرت بر سركوب شهوات مى‌باشد. تفاوت آن در مردم روشن است و حتى اين تفاوت در احوال مختلف يك شخص هم آشكار مى‌باشد، زيرا گاهى اختلاف مذكور ناشى از