راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ١٤٩ - فصل علم احوال دل

است در زير نقاب سرّ.»«٥٧»

و نيز فرموده است: «امر ما حقّ است، و حقّ حقّ است و آن ظاهر و باطن ظاهر، و باطن باطن است و آن سرّ و سرّ سرّ و سرّ مكتوم و سرّ پوشيده به سرّ داشت.»«٥٨»

و نيز ضمن اشاره به لزوم مكتوم داشتن اين راز فرموده است: «تقيّه دين من و دين پدران من است هر كس تقيّه نكند دين ندارد.»«٥٩»

و نيز فرموده است: «با مردم مطابق آنچه مى‌دانند رفتار كنيد، و از آنچه نمى‌دانند آنها را معاف بداريد، و بر ما و خودتان چيزى تحميل نكنيد. همانا امر ما سخت و دشوار است، و هيچ كس جز فرشته مقرّب يا پيامبر مرسل يا مؤمنى كه خداوند دلش را براى ايمان آزموده است آن را تحمّل نمى‌كند.»«٦٠»

فصل: علم احوال دل‌

غزّالى مى‌گويد: «و امّا قسم دوّم علم معامله است، و آن علم احوال دل است، آنچه از اين حالات خوب و پسنديده مى‌باشد، عبارت است از صبر، شكر، خوف، رجا، رضا، زهد، پرهيزگارى، قناعت، سخاوت، شناخت منّت خداوند بر بندگان در همه احوال، احسان، خوش گمانى، خوشخويى، خوشرفتارى، راستگويى، اخلاص، شناختن اين صفات و حدود و اسباب تحصيل آنها و ثمرات و نشانه‌هاى آنها و درمان آنچه از اين صفات به ضعف گراييده تا قوى شود، و آنچه زايل شده تا بازگردد همه از علم آخرت است.

امّا حالات نكوهيده دل عبارت است از: ترس از فقر، خشم بر مقدّرات، غلّ و غش، كينه، حسد، ناپاكى و دغلكارى، بلند پروازى، ستايش‌خواهى، دوست داشتن عمر دراز براى كافرانى در دنيا، كبر و ريا، خشم و غرور، عداوت و بغض، طمع، بخل، رغبت و سركشى، سرمستى و ناسپاسى، بزرگداشت توانگران و خوار داشتن مستمندان، فخر فروشى و خودپسندى، همچشمى كردن، نازيدن،