راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٤٢٨ - فصل در نكوهش علم كلام و اندازه آن

به طور مطلق مباح است مانند عسل كه زياد آن براى گرمى مزاج زيان‌آور است.

و اين كه شراب را مطلقا حرام و عسل را به طور مطلق حلال مى‌گوييم به اعتبار اغلب احوال است بنابراين اگر چيزى باشد كه احوال در آن متساوى باشد، سزاوارتر و درست‌تر اين است كه تفصيل دهيم و مشخّص كنيم. اكنون سخن را به علم كلام بازمى‌گردانيم و مى‌گوييم در آن هم سود است و هم زيان. به اعتبار سود آن در آن هنگام كه سودمند است به حكم مقتضاى حال يا حلال، يا مستحبّ و يا واجب مى‌باشد، و به اعتبار زيان آن به هنگام ضرر رسانى و در محلّ خود حرام است. امّا زيانهاى كلام عبارت است از برانگيختن شبهات، تحريك عقايد و اخراج آنها از صورت جزم و قطع، و اين حالت در همان ابتدا حاصل مى‌شود، و اعاده آنها به صورت نخست مورد شكّ و ترديد مى‌باشد، و اشخاص از اين حيث متفاوتند. اين زيان كلام براى اعتقاد حقّ است، و نيز زيانهاى ديگرى دارد كه عبارت از تأييد اعتقادات بدعت گذاران و تثبيت آنها در دل آنان است، به گونه‌اى كه انگيزه‌هاى آنان را تقويت، و حرص آنها را در پافشارى بر اعتقاد خود تشديد مى‌كند، ليكن اين ضرر به سبب تعصّبى است كه از جدل پديد مى‌آيد. از اين رو اعتقاد بدعت‌گذار عامى را از راه لطف بزودى مى‌توان زايل كرد، مگر اين كه در شهرى بزرگ شده باشد كه جدل و تعصّب در آن ظاهر باشد، كه در اين صورت اگر متقدّمان و متأخّران گرد آيند نخواهند توانست بدعت را از دل او دور كنند، بلكه هوادارى و تعصّب و كينه دشمنان مجادله‌گر و فرقه‌هاى مخالف چنان بر دلش استيلا مى‌يابد، و او را از ادراك حقّ بازمى‌دارد كه اگر به او گفته شود: آيا مى‌خواهى خداوند پرده از جلو چشمانت بردارد، و آشكارا به تو بنماياند كه حقّ با خصم توست؟ او از بيم اين كه دشمنش بدين سبب خوشحال خواهد شد، كراهت و ناخشنودى خود را نشان خواهد داد، و اين دردى بزرگ است كه در شهرها ميان مردمان رايج شده، و نوعى فساد است كه تعصّب مجادله‌گران آن را برانگيخته است. و اينها زيانهاى دانش كلام است. امّا سودهاى آن به گمان بعضى عبارت است از كشف حقايق و