راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٢١١ - باب پنجم وظايف معلّم و دانشجو

مطلب در نزد اهل نظر و بينش گواه صحّت آن است.

اگر گفته شود: چه بسيارند دانش‌طلبان بد اخلاق كه دانشهاى بسيار به دست آورده‌اند، پاسخ اين است كه تو چقدر دورى از دانش حقيقى، آن دانشى كه در آخرت سودمند و مايه تأمين سعادت است، زيرا براى طالب اين علم از همان آغاز شروع به آن روشن مى‌گردد كه گناهان زهر كشنده‌اند. آيا هيچ ديده‌اى كسى چيزى را كه يقين دارد سمّ است تناول

كند، آنچه از اين طالبان علوم ظاهر مى‌شنوى سخنانى است كه گاهى آنها را بر زبان جارى مى‌كنند، و زمانى ديگر در دل آنها را تكرار مى‌كنند، و اينها به هيچ روى علم به شمار نمى‌آيد. ابن مسعود گفته است: «علم به بسيارى روايت نيست بلكه نورى است كه در دلها تابيده مى‌شود.»

مى‌گويم: رواياتى مانند اينها از امامان ما (ع) نيز وارد شده است.

غزّالى مى‌گويد، برخى از عالمان گفته‌اند: «علم عبارت از ترس از خداست.» پروردگار متعال فرموده است: إِنَّما يَخْشَى الله من عِبادِهِ الْعُلَماءُ«٥» گويا اين سخن به عالى‌ترين ثمرات علم اشاره دارد، از اين رو يكى از محقّقان گفته است: «معناى گفتار آنهايى كه گفته‌اند: ما علم را به خاطر غير خدا فرا گرفتيم، و علم از اين كه براى غير خدا باشد سرباز زد» اين است كه علم از ما سرپيچيد، و حقيقت آن بر ما مكشوف نشد، و آنچه از آن براى ما حاصل گرديده داستان و الفاظ آن است.

اگر بگويى: ما گروهى از فقيهان محقّق را مى‌بينيم كه در اصول و فروع برجسته شده و از جمله فحول به شمار آمده و سرآمد اقران شده‌اند در حالى كه اخلاق آنها نكوهيده بوده و خود را از رذايل پاك نكرده‌اند، پاسخ اين است كه هرگاه مراتب علوم را بدانى و علم آخرت را بشناسى براى تو روشن مى‌شود كه آنچه اين فقيهان بدان مشغول بوده‌اند از حيث اين كه علم است فايده‌اش اندك‌