حسّى آماده مى‌شود، عقل نيز غريزه‌اى‌ست كه به سبب آن برخى از جانوران براى درك علوم نظرى آمادگى مى‌يابند، و اگر روا باشد كه انسان را با الاغ در غريزه برابر دانسته و گفته شود كه تفاوتى ميان آنها نيست جز اين كه خداوند به حكم جريان عادت در انسان دانشهايى مى‌آفريند، كه آنها را در الاغ و ديگر جانوران نمى‌آفريند در اين صورت جايز خواهد بود كه ميان جماد و الاغ در غريزه حيات تساوى باشد و گفته شود كه فرقى ميان آنها نيست جز اين كه خداوند متعال حركات مخصوصى به حكم اجراى عادت در الاغ مى‌آفريند، چه اگر الاغ جماد بى‌جانى فرض گردد لازم مى‌آيد گفته شود خداوند قادر است هر حركتى را كه در الاغ مشاهده مى‌شود به همان ترتيب در او خلق كند. و نيز واجب است گفته شود تفاوت الاغ با جماد در حركت، تنها به سبب غريزه‌اى است كه به الاغ اختصاص يافته است و به آن حيات گفته مى‌شود. به همين گونه فرق انسان با جانوران در ادراك علوم نظرى به سبب غريزه‌اى است كه آن را عقل مى‌خوانند، و آن مانند آينه است كه چون به علّت ويژگى خود كه صيقلى بودن است اشكال و رنگها را نشان مى‌دهد با اجسام ديگر تفاوت دارد. چنان كه چشم در شكل و صفات خود كه براى رؤيت ساخته شده از پيشانى متفاوت است. بنابر اين نسبت غريزه عقل به علوم مانند نسبت چشم به رؤيت است، و نسبت قرآن و شرع در سوق دادن اين غريزه به كشف علوم مانند نور خورشيد نسبت به چشم است. بنابراين غريزه عقل را بايد به همين گونه شناخت.

دوّم- اين كه عقل عبارت از آگاهيهايى است كه در ذات كودك با تميز نسبت به ممكن بودن آنچه ممكن است و محال بودن آنچه محال مى‌باشد تدريجا به وجود مى‌آيد، مانند علم به اين كه دو بيشتر از يك است، و يا يك تن نمى‌تواند در زمان واحد در دو جا وجود داشته باشد، و اين همان تعريفى است كه برخى از متكلّمان از عقل كرده و گفته‌اند: عقل عبارت از پاره‌اى از علوم ضرورى است نسبت به امكان آنچه ممكن است و محال بودن آنچه محال مى‌باشد. اين تعريف نيز در واقع درست است، زيرا كه اين علوم وجود دارد، و