راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٥٦٩ - باب سوّم شرايط باطنى اعمال قلب

است كه بگويد: درآوردن چشمان وجود انسان را باطل نمى‌كند ليكن اگر كسى چنين بنده‌اى را به اميد قبول تقديم پادشاه كند نبايد انتظار صدق اميد خود را داشته باشد، زيرا درآوردن چشمانش شايستگى هديّه بودن را از او گرفته است. از اين رو بايد مراتب سنن و هيأتها و آداب را دانست، چه هر نمازى كه ركوع و سجود آن كامل ادا نشود سخت‌ترين دشمن نمازگزار خواهد شد و به او مى‌گويد: خدا تو را ضايع گرداند چنان كه مرا ضايع گردانيدى. بنابراين اخبارى را كه در لزوم كامل گردانيدن اركان نماز ذكر كرديم بايد مطالعه كرد تا اهميّت امر آشكار گردد.

باب سوّم شرايط باطنى اعمال قلب‌

غزّالى مى‌گويد: در اين باب رابطه نماز را با خشوع و حضور قلب بيان كرده، پس از آن معانى باطنى و حدود و اسباب و علاج آنها را ذكر مى‌كنيم، و سپس آنچه را در هر ركن نماز بايد به جا آورد، و مى‌توان آن را توشه آخرت كرد شرح خواهيم داد.

خشوع و حضور قلب‌

بدان ادلّه خشوع و حضور قلب بسيار است، از جمله آنها قول خداوند متعال است كه: أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي و فعل امر ظاهرا براى وجوب است، و غفلت ضدّ ذكر مى‌باشد، لذا كسى كه در همه نمازش غافل و بى‌توجّه است چگونه ممكن است نماز را براى ذكر و ياد او به پا داشته باشد. و قول او كه: وَ لا تَكُنْ من الْغافِلِينَ نهى و ظاهر آن دلالت بر تحريم دارد، و آيه: حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ بيانگر علّت نهى شرابخواران و مستان از ورود در نماز است، و همين علّت در انسان غافلى كه غرق در مقاصد و وسوسه‌هاى خود و افكار دنيوى‌