راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ١١٣ - فصل شواهد عقلى كه مؤلّف ذكر كرده است

نظر ديگر جانشينى خداوند متعال است، و بى‌شكّ عالى‌ترين جانشينى است، چه حكم به ارزش هر چيزى بستگى به هدف و مقصد آن دارد، و خداوند متعال قلب عالم را براى فرا گرفتن دانش كه از اخصّ صفات اوست گشاده گردانيده است، از اين رو عالم مانند كسى است كه خزانه‌دار گرانبهاترين گنجينه‌هاست، و در اين حال او مجاز است از اين گنجينه به هر كس كه نيازمند باشد انفاق كند.

بنابراين كدام رتبه و مقام برتر از اين است كه انسان ميان پروردگار و بندگانش واسطه‌اى باشد كه آنها را به خداوند نزديك كند، و به بهشت جاودانى سوق دهد.»

فصل: شواهد عقلى كه مؤلّف ذكر كرده است‌

مى‌گويم: از جمله شواهد عقلى بر شرافت و ارزش علم اين كه لذّت و خوشى تنها از طريق ادراك حاصل مى‌شود، و شكّ نيست كه لذّات عقلى از لذّتهاى خيالى قوى‌تر، و لذّتهاى خيالى از حسّى شديدتر و كاملتر است، بلكه لذّات حسى به هيچ روى قابل مقايسه با لذّات عقلى نيست، زيرا عقل هر چيز را آن چنان كه هست درك مى‌كند، بدون آن كه ظاهر آن را مورد توجّه قرار دهد عقل به مغز و حقيقت هر چيز دست مى‌يابد، امّا حسّ هر شى‌ء را در حالى كه با غير خود آميخته و مشوب به چيز ديگرى است مى‌فهمد، فى المثل انسان رنگ را زمانى حسّ مى‌كند كه ضمن آن درازا و پهنا و وضع و اين و ديگر امورى را كه از حقيقت رنگ بيگانه است احساس كند همچنين ادراك عقلى با چيزى كه درك شده مطابقت مى‌كند، و با آن تفاوتى ندارد، ليكن حسّ هر چيز را اگر نزديك باشد بزرگ، و اگر دور باشد كوچك مى‌بيند، و هر چه دورتر شود، آن را كوچكتر مشاهده مى‌كند، تا آن جا كه به سبب دورى آن را همچون نقطه‌اى مى‌بيند، و سپس بكلّى از جلو ديدگانش محو مى‌شود، و نيز هر چه شى‌ء به انسان نزديكتر باشد بزرگتر به نظر مى‌آيد، تا آن جا كه به سبب نزديكى، آن شى‌ء مانند نيمى از دنيا به نظر مى‌رسد، و سپس از نظر ناپديد مى‌شود. همچنين عقلى كه قوانين خرد و منطق را رعايت مى‌كند و از گناه و پليدى پاك است، و