راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٢٠٤ - شرايط مناظره و آداب آن

مردم نشان دهد، و زبان آنها را به ستايش وى بگشايد.

اين ده صفت كه ذكر شد و از بزرگترين زشتيهاى درونى است غير از اعمال ناروايى است كه براى آن دسته از مناظره كنندگان كه خويشتن‌دار نمى‌باشند در منازعاتى كه به زد و خورد، جامه دريدن، محاسن يكديگر گرفتن، دشنام دادن به پدر و مادر و استادان و نسبتهاى ناروا منجّر مى‌شود اتّفاق مى‌افتد، چه اين دسته در زمره مناظره كنندگان معتبر به شمار نمى‌آيند امّا بزرگان و خردمندان آنها نيز از اين ده صفتى كه مذكور شد جدا نيستند. آرى ممكن است بعضى از آنان از پاره‌اى از اين صفات مصون بمانند، و اين به هنگامى است كه طرف مناظره‌اش از او فروتر، و يا بروشنى از او برتر باشد، و يا از شهر خود دور، و به اسباب و وسايل زندگى دسترسى نداشته باشد، ليكن اگر او و طرف مناظره‌اش در يك درجه باشند ممكن نيست در آن موقع كسى از آنها از اين صفات دهگانه خالى باشد.

از هر يك از ده صفت مذكور ده خوى زشت ديگر منشعب مى‌شود، كه ما با ذكر و شرح يكايك آنها گفتار خود را طولانى نمى‌كنيم، از قبيل تكبّر، خشم، دشمنى، طمع، مالدوستى و جاه‌طلبى براى امكان غلبه و مباهات، غرور و سرمستى، تعظيم پادشاهان و توانگران و رفت و آمد نزد آنان و استفاده از اموال حرام آنها، تجمّل و آرايش اسب و مركب، پوشيدن جامه‌هاى ممنوع، تحقير مردمان با تفاخر و تكبّر، دخالت در امورى كه به او مربوط نيست، پرحرفى و بيرون رفتن ترس و حرمت از دل، غلبه غفلت بر مجادله‌گر تا آن اندازه كه نمازگزار آنها نمى‌داند در نمازش چه مى‌خواند و با كى راز و نياز مى‌كند و در دل خود احساس خشوع نمى‌كند، و صرف عمر در دانشهايى كه به مناظره كمك مى‌كند از قبيل آرايش عبارات، سجع الفاظ، حفظ نوادر و امور بى- شمار ديگر با اين كه براى آخرت سودى ندارند.

مناظره كنندگان بر حسب درجات خود در اين امور با يكديگر تفاوت دارند، و آنان را مراتب مختلفى است، و ديندارترين و خردمندترين آنها از